Odwodnienie u dzieci i niemowląt – jak rozpoznać?

Odwodnienie u małych dzieci

Odwodnienie u niemowląt i starszych dzieci najczęściej pojawia się jako konsekwencja biegunki i/lub wymiotów. Do odwodnienia dochodzi, gdy organizm małego pacjenta traci zbyt dużą ilość wody, a wraz z nią elektrolitów. Dodatkowo sytuacji tej towarzyszy niedostateczna podaż płynów. Małe dzieci są szczególnie podatne na odwodnienie. Wynika to m.in. ze stosunkowo dużej zawartości wody w ich organizmie. U noworodka, woda stanowi ok. 75% masy ciała. U osób dorosłych, wskaźnik ten jest niższy i wynosi ok. 50-60% masy ciała. Poza tym, nerki u małych dzieci nie pracują jeszcze w pełni efektywnie. Produkowany mocz jest bardziej rozcieńczony, w związku z czym utrata wody jest większa niż u osób dorosłych. W związku z tym dzieci mają większe zapotrzebowanie płynowe w przeliczeniu na masę ciała, co sprawia, że szybciej się odwadniają. Co więcej, nadmierna utrata płynów ustrojowych u dzieci może przebiegać gwałtownie i prowadzić do poważnych powikłań, w tym nawet do śmierci.

Najczęstsze przyczyny odwodnienia organizmu dziecka

Odwodnienie u niemowląt i dzieci pojawia się najczęściej w przebiegu nieżytu żołądkowo jelitowego, któremu towarzyszą wymioty i/lub biegunka. Inne czynniki zwiększające ryzyko wystąpienia odwodnienia u dziecka to:

• utrzymująca się wysoka gorączka w trakcie infekcji,
• upały,
• zbyt mała ilość podawanych płynów,
• zaburzenia wchłaniania,
• występowanie chorób przewlekłych (cukrzyca, choroby nerek),
• przewlekłe stosowanie leków moczopędnych,
• poważne oparzenia, w tym oparzenia słoneczne,
• trudności z prawidłowym karmieniem piersią – noworodki i niemowlęta karmione piersią są całkowicie uzależnione pod względem otrzymywania płynów od mamy. Nieprawidłowa technika karmienia, zbyt rzadkie przystawianiemaluch do piersi lub zbyt krótkie pojedyncze karmienie może prowadzić do odwodnienia małego organizmu,
• intensywny wysiłek fizyczny.

Jakie są stopnie odwodnienia i jakie towarzyszą im objawy?

Objawy odwodnienia u dziecka są różne, w zależności od tego, jak wiele płynów i elektrolitów stracił pacjent. Wyróżniamy 3 stopnie odwodnienia i towarzyszące im następujące objawy:

• łagodne odwodnienie – dziecko jest w dobrej kondycji, śluzówki są wilgotne, podczas płaczu widoczne są łzy, nieco zwiększone pragnienie może, ale nie musi występować,
• umiarkowane odwodnienie – maluch może być rozdrażniony i pobudzony, odczuwa niepokój, wzmożone pragnienie (może łapczywie pić), język i jama ustna są suche, gałki oczne mogą być nieco zapadnięte, a oddech i czynność serca nieco przyspieszone (występuje przyspieszone tętno), ręce i nogi są chłodne, a podczas płaczu widocznych jest niewiele łez,
• ciężkie odwodnienie – dziecko jest senne, bardzo słabe lub traci przytomność, widoczne są wyraźnie zapadnięte gałki oczne, występują suchość błon śluzowych, spierzchnięte usta, przyspieszona czynność serca, pogłębiony oddech i słabo wyczuwalne tętno, a u niemowląt obserwuje się zapadnięte ciemiączko. Kończyny górne i dolne są zimne w dotyku i sinieją. Skóra jest mało elastyczna. Dziecko oddaje niewiele moczu.

W zależności od proporcji między utratą wody a elektrolitów wyróżnia się:

• odwodnienie izotoniczne - utrata elektrolitów i wody jest podobna, występują charakterystyczne objawy odwodnienia, tj. wzmożone pragnienie, uczucie zmęczenia, zmniejszona ilość wydalanego moczu,
• odwodnienie hipertoniczne - niedobór wody jest większy i jednocześnie pojawia się nadmiar elektrolitów we krwi, typowe objawy to: suche śluzówki, silne pragnienie, niepokój, drażliwość, zaburzenia świadomości,
• odwodnienie hipotoniczne - utrata elektrolitów jest większa niż utrata wody, dlatego pacjent nie odczuwa wzmożonego pragnienia, a jedynie ból głowy, senność, nudności, a w ciężkich przypadkach również drgawki.

Po czym poznać, że dziecko jest odwodnione?

Jak sprawdzić czy dziecko jest odwodnione? Obserwując dziecko. Wiedząc jakie mogą być objawy odwodnienia u dzieci, warto zwrócić uwagę czy występują one u naszego malucha. Przede wszystkim oceńmy, czy zachowanie dziecka jest typowe – czy chętnie się bawi, jest aktywne, czy raczej senne, nieskore do zabaw i apatyczne. Łatwy do sprawdzenia przez opiekunów jest też wygląd języka i jamy ustnej. Język powinien być zaróżowiony, a śluzówka jamy ustnej wilgotna. Jeśli język jest pokryty białym nalotem, a błona śluzowa jest sucha i spierzchnięta, dziecko może być odwodnione.

Inne objawy odwodnienia u niemowląt i dzieci, które może zauważyć opiekun to mała ilość łez – dziecko płacze, ale nie pojawiają się przy tym łzy lub jest ich niewiele. Warto zwrócić uwagę również na gałki oczne. Im większy jest stopień odwodnienia, tym są one bardziej zapadnięte.

Metodą pozwalającą na ocenę stopnia odwodnienia u dziecka jest test fałdu skórnego. Polega on na uszczypnięciu skóry brzucha dziecka i obserwacji czasu jej powrotu do normy. Gdy jest ona nawodniona, wraca niemal natychmiast. Z kolei powolny powrót będzie wskazywał na odwodnienie.

Pomocne w rozpoznawaniu odwodnienia u dziecka może być też przeanalizowanie czynników, które mogły do niego doprowadzić: czy dziecko wymiotuje, ma biegunkę, spędziło dużo czasu na zewnątrz podczas wysokich temperatur, niewiele piło w ostatnim czasie lub miało wysoką gorączkę przez dłuższy czas.

Kiedy do szpitala z dzieckiem przy odwodnieniu?

Odwodnione dziecko – objawy wskazujące na ciężkie odwodnienie są wskazaniem do leczenia dziecka w szpitalu. Dziecko, które jest umiarkowanie odwodnione również powinno być zbadane przez lekarza. Podejmie on decyzję, czy możliwe jest leczenie małego pacjenta w domu, czy bezpieczniej będzie skierować go do szpitala. Maluchy lekko odwodnione najczęściej leczone są w domu z wykorzystaniem doustnych płynów nawadniających dostępnych w aptekach bez recepty. Niemniej jednak, zaleca się, aby w przypadku wystąpienia objawów, mogących świadczyć o odwodnieniu u dziecka, zawsze skonsultować się z lekarzem.

Leczenie odwodnienia u niemowląt i dzieci polega na uzupełnieniu wody, elektrolitów oraz glukozy. W zależności od stopnia odwodnienia i możliwości, nawadnianie może być doustne, przez zgłębnik nosowo-żołądkowy lub dożylne prowadzone w warunkach szpitalnych.

Jak zapobiegać skutkom odwodnienia u dziecka?

Odwodnieniu u dzieci można zapobiegać. W przypadku maluchów karmionych wyłącznie piersią warto zwrócić uwagę, czy technika karmienia jest prawidłowa i czy nie występują zaburzenia ssania. W Internecie można bez trudu znaleźć wskaźniki skutecznego karmienia, które pomogą określić, czy dziecko otrzymuje odpowiednią ilość pokarmu. Jeśli chodzi o dzieci, które już samodzielnie piją, dobrze byłoby przypominać im o konieczności nawadniania, np. poprzez proponowanie wody lub podsuwanie butelki z wodą blisko dziecka. Maluchy skupione na zabawie często zapominają o regularnym piciu. Z kolei najskuteczniejszą formą zapobiegania odwodnieniu u dziecka jest podawanie mu płynów, zanim wystąpi uczucie pragnienia.

Przy biegunce, wymiotach lub podczas upałów, oprócz wody warto podawać doustne płyny nawadniające, zawierające elektrolity oraz glukozę. Dobrymi elektrolitami na biegunkę dla dzieci są m.in. Orsalit i Gastrolit. Mają one odpowiedni skład, umożliwiający skuteczne nawodnienie małego organizmu. Elektrolity należy pić powoli, małymi łykami przez dłuższy okres czasu. Jeśli dziecko niechętnie je pije, można spróbować schładzać je przed podaniem. Nawadnianie dziecka w czasie biegunki lub wymiotów z zastosowaniem doustnych płynów nawadniających pozwala na bieżąco uzupełniać utratę wody i elektrolitów oraz zmniejsza ryzyko odwodnienia organizmu dziecka, zapewniając mu prawidłowe funkcjonowanie. Dzieci z objawami lekkiego odwodnienia powinny otrzymać 100 ml płynów na każdy kilogram masy ciała w ciągu pierwszych 4 godzin. Do leczenia warto włączyć również probiotyki w celu odbudowy mikroflory jelitowej malucha. W przypadku dzieci karmionych piersią należy kontynuować ten model żywienia. Wprowadzanie zmian w czasie choroby będzie cięższe do zaakceptowania przez niemowlę.

Długoterminowe skutki odwodnienia w skrajnych przypadkach mogą powodować zaburzenia metaboliczne, dysfunkcje układu sercowo-naczyniowego, moczowego oraz negatywnie wpływać na funkcje poznawcze. Stąd też warto odpowiednio wcześnie im zapobiegać. Kiedy z kolei u dziecka występują niepokojące objawy, m.in. senność, odmawianie przyjmowania płynów, zahamowanie oddawania moczu, gorączka, wówczas konieczna jest konsultacja z lekarzem.

Odwodnienie u dzieci i niemowląt – objawy mogą mieć różną postać i różne nasilenie. Zależy to głównie od stopnia odwodnienia (łagodne, umiarkowane, ciężkie). Wczesne wykrycie i leczenie odwodnienia pozwala wyrównać zaburzenia elektrolitowe i zapobiec poważnym powikłaniom utraty zbyt dużej ilości płynów. Warto dbać o regularne nawadnianie dziecka, szczególnie podczas biegunki, wymiotów, upałów i gorączki. W tych okolicznościach, mały organizm szybko traci wodę, a ryzyko wystąpienia odwodnienia jest większe.