Niedobór żelaza – objawy, przyczyny, leczenie, skutki

Niski poziom żelaza w organizmie - kiedy rozpoznawana jest niedokrwistość?

Niedobór żelaza pojawia się, gdy w organizmie znajduje się niewystarczająca ilość tego pierwiastka w stosunku do potrzeb. Dostarczanie tlenu do komórek i tkanek, wpływ na pracę mięśni i funkcjonowanie układu odpornościowego to część z właściwości żelaza. Uczestniczy ono w działaniu wielu enzymów niezbędnych w procesach metabolicznych, w tym również w przemianach składników odżywczych w energię. Kiedy tego minerału jest zbyt mało, pogarsza się wydolność fizyczna i psychiczna. Związane z niedoborem żelaza objawy mogą być zróżnicowane. Ich stopień nasilenia często zależy od stopnia niedoboru.

Niedobór żelaza może mieć postać przedutajoną, utajoną lub jawną z niedokrwistością:

• przedutajony niedobór żelaza – w tym przypadku występuje niedobór żelaza przy dobrej morfologii. Oznacza to, że wyniki morfologii mogą być w normie, a o niedostatecznej ilości żelaza w organizmie może świadczyć obniżony poziom ferrytyny. Przy przedutajonym niedoborze żelaza spada też zawartość żelaza w szpiku,
• utajony niedobór żelaza – oprócz obniżenia stężenia ferrytyny i żelaza w szpiku, spada też stężenie żelaza w surowicy i wysycenie transferryny żelazem. Samo stężenie transferryny natomiast wzrasta. Podobnie jak wzrasta stężenie rozpuszczalnego receptora dla transferryny,
• jawny niedobór żelaza z niedokrwistością – oprócz wyżej wymienionych zmian, tutaj zauważyć już można spadek hemoglobiny. Obniżeniu ulega również wartość MCV (średnia objętość erytrocytu).

Niedokrwistość z niedoboru żelaza jest rozpoznawana, gdy stężenie hemoglobiny jest poniżej normy. Norma natomiast różni się w zależności od konkretnej grupy pacjentów. Niedokrwistość jest diagnozowana gdy poziom hemoglobiny jest niższy niż:

• 12 g/dl – u kobiet >15 roku życia, niebędących w ciąży,
• 11 g/dl – u kobiet w ciąży,
• 13 g/dl – u mężczyzn.

Jakie badania wykonać, aby sprawdzić poziom żelaza? Początkowo istotna jest przede wszystkim morfologia i oznaczenie poziomu ferrytyny. Jeśli uzyskane wyniki są niejednoznaczne, lekarz może zlecić pełny panel gospodarki żelazem, który obejmuje też wskaźnik TIBC (całkowita zdolność wiązania żelaza), wskaźnik wysycenia transferyny żelazem oraz poziom żelaza w surowicy.

Przyczyny niedoboru żelaza

Co powoduje niedobór żelaza? Główne przyczyny niedoboru żelaza to:

• zbyt niska podaż żelaza – niedożywienie, świadome wykluczanie ze spożywanych posiłków produktów bogatych w żelazo czy też niedostosowanie diety do zwiększonego zapotrzebowania na ten składnik (np. w okresie intensywnego wzrostu) może spowodować niedostarczanie do organizmu potrzebnej ilości tego składnika mineralnego,
• zaburzone wchłanianie żelaza z przewodu pokarmowego – wiele chorób przewodu pokarmowego może upośledzać wchłanianie żelaza, np. choroba Leśniowskiego-Crohna i inne choroby zapalne jelit, celiakia, choroba wrzodowa żołądka, zanikowe zapalenie błony śluzowej żołądka,
• nadmierna utrata żelaza – przy chorobach nowotworowych układu pokarmowego oraz chorobach zapalnych jelit może dojść do stałego ubywania żelaza. Nasilona utrata tego pierwiastka może wystąpić także podczas obfitych miesiączek i nawracających krwawień z nosa. Rzadziej, znacząca ilość żelaza tracona jest z moczem.

Jakie są najczęstsze przyczyny niedoboru żelaza? Utajony niedobór żelaza – przyczyny tego stanu mogą być zróżnicowane, choć zazwyczaj do jego rozwoju prowadzi niedostateczna podaż żelaza w diecie lub jego przewlekła, niewielka (ale jednak znacząca) utrata. Przy utajonym niedoborze żelaza, pierwiastka tego jest zazwyczaj wystarczająco dużo na pokrycie bieżących potrzeb organizmu, ale jednocześnie zbyt mało aby zgromadzić potrzebne zapasy.

Niedobór żelaza a pasożyty – jedną z możliwych przyczyn niedoboru żelaza, zarówno o postaci utajonej, jak i jawnej, jest zakażenie pasożytnicze. Dotyczy to głównie zakażenia tęgoryjcem, który przytwierdzając się do śluzówki jelita żywi się krwią gospodarza.

Na niedobór żelaza najbardziej narażone są kobiety ciężarne, niemowlęta, których matki w ciąży zmagały się z niedokrwistością, nastolatki w okresie dojrzewania i intensywnego wzrostu, a także osoby chorujące na schorzenia, które powodują zaburzone wchłanianie żelaza z przewodu pokarmowego.

Niedobór żelaza – objawy

Jak wygląda osoba z niedoborem żelaza? Związane z niedoborem żelaza objawy neurologiczne, fizyczne i skórne są niecharakterystyczne. Każdy z nich może bowiem świadczyć nie tylko o niedostatecznej zawartości żelaza w organizmie, ale również o wielu innych zaburzeniach i chorobach. Dlatego też, jedynie na podstawie tych symptomów, nie sposób rozpoznać niedoboru żelaza. Konieczne jest wykonanie dodatkowych badań, które pozwalają lepiej, rzetelniej ocenić gospodarkę żelazową.

Co się dzieje, gdy brakuje żelaza? Niedobór żelaza – objawy psychiczne i fizyczne mogą być bardzo różnorodne. Wśród możliwych symptomów znajdują się:

• przewlekłe zmęczenie, osłabienie,
• brak energii, szybkie męczenie się,
• zmiana zachowania – chwiejność emocjonalna, skłonność do irytacji, rozdrażnienie,
• bóle, zawroty głowy,
• problemy z koncentracją i pamięcią,
• zimne dłonie i stopy,
• niespokojne nogi – przy zespole niespokojnych nóg występuje konieczność szybkiego poruszenia nogami, któremu towarzyszy znaczny dyskomfort,
• zaburzenia apetytu – często dochodzi do spadku apetytu, choć może również wystąpić spaczone łaknienie (ochota zjedzenia papieru czy też kredy),
• zwiększona podatność na infekcje,
• przyspieszone bicie serca, kołatanie serca,
• duszności.

Niedobór żelaza – objawy skórne często pojawiają się u osób z niedokrwistością. Skóra może być sucha i osłabiona, przez co staje się bardziej podatna na podrażnienie i uszkodzenie. Często obserwuje się też bladość skóry i błon śluzowych. Można zauważyć także osłabienie włosów oraz ich większą skłonność do wypadania. Przy znacznym niedoborze żelaza występuje również obrzęk, zaczerwienienie i pieczenie języka. Część pacjentów zmaga się z nawracającym pękaniem kącików ust.

Niedobór żelaza a łamliwość paznokci - zmiany związane z deficytem żelaza mogą dotyczyć również paznokci. Łatwiej się one łamią i pękają. W zaawansowanej postaci niedoboru, płytka paznokcia zmienia kształt, przypominając łyżeczkę.

Najczęstszym objawem niedoboru żelaza jest niedokrwistość, która objawia się zmęczeniem, osłabieniem, bladością skóry, kołataniem serca i zawrotami głowy. U części osób pojawiają się nietypowe objawy, takie jak spaczone łaknienie - pacjenci mają ochotę zjeść ziemię lub kredę.

Utajony niedobór żelaza – objawy zazwyczaj mają niewielkie nasilenie, przez co trudno jest je od razu połączyć właśnie z niedoborem żelaza. O ile w przypadku przedutajonego niedoboru żelaza, najczęściej nie występują znaczące dolegliwości, o tyle doświadcza ich większość osób z utajonym niedoborem żelaza.

Niedobór żelaza – skutki

Niedobór żelaza a serce – niski poziom żelaza wpływa negatywnie na funkcjonowanie narządów wewnętrznych. Oprócz wymienionych wyżej objawów, może nasilać również symptomy chorób podstawowych. Tak jest np. w przypadku niewydolności serca. Pacjenci z tą chorobą są w większym stopniu narażeni na pojawienie się niedokrwistości z niedoboru żelaza. A niedokrwistość nasila objawy niewydolności serca i pogarsza rokowanie. Dodatkowo, nawet u osób bez chorób serca, utrzymująca się znaczna niedokrwististość może skutkować przebudową mięśnia sercowego i rozwojem zapalenia w jego obrębie.

Jakie są objawy przy braku żelaza? Oto inne przykłady związków między niedostateczną ilością żelaza w organizmie, a różnorodnymi stanami, objawami i nieprawidłowościami:

• niedobór żelaza a miesiączka – menstruacja wiąże się z fizjologicznym, okresowym spadkiem poziomu żelaza. Przy prawidłowej, zróżnicowanej diecie, po miesiączce stężenie żelaza powraca do odpowiedniego poziomu. Obfite krwawienia mogą jednak przyczynić się do rozwoju anemii,
• niedobór żelaza w menopauzie – u kobiet w okresie okołomenopauzalnym zwiększa się ryzyko wystąpienia obfitych lub przedłużających się krwawień miesiączkowych. Wiąże się to z utratą większej niż standardowo ilości żelaza i może skutkować wystąpieniem anemii,
• niedobór żelaza a wysokie ciśnienie – niedokrwistość z niedoboru żelaza skutkuje raczej spadkiem ciśnienia niż jego podwyższeniem. Uaktywniane są wówczas mechanizmy, które mają zapobiec nadmiernemu spadkowi ciśnienia. Może prowadzić to do magazynowania wody i sodu w organizmie,
• niedobór żelaza a wątroba – dla wątroby bardziej niebezpieczny jest nadmiar niż niedobór żelaza. Nadmierna ilość tego związku odkłada się bowiem m.in. właśnie w wątrobie, zaburzając jej pracę. Utrzymujący się dłuższy czas znaczący nadmiar żelaza może prowadzić do rozwoju zwłóknienia, marskości oraz innych chorób wątroby,
• niedobór żelaza bóle mięśni – żelazo jest potrzebne do prawidłowego funkcjonowania mięśni. Przy jego niedoborze tkanka mięśniowa może nie otrzymywać wystarczającej ilości tlenu. W konsekwencji pogarsza się efektywność pracy mięśni i spada wydolność fizyczna. Niedobór żelaza a bóle nóg – pacjenci z niedoborem żelaza mogą odczuwać osłabienie mięśni, choć warto mieć na uwadze, że objaw ten może mieć też wiele innych przyczyn,
• niedobór żelaza bóle kości – długotrwała anemia może zwiększać ryzyko utraty masy kostnej i rozwoju osteoporozy. Osteoporoza jest jednak chorobą, która zazwyczaj nie powoduje bólu kości. Może rozwijać się niepostrzeżenie wiele lat i być rozpoznana dopiero w przypadku złamania kości,
• niedobór żelaza a ból pleców – osłabienie będące wynikiem niedoboru żelaza może być przez pacjentów odczuwane jako ból pleców. Najczęściej jednak dolegliwości bólowe mają inne przyczyny niż niedostateczna ilość żelaza,
• niedobór żelaza a chudnięcie – niedostateczna ilość żelaza w organizmie może obawiać się m.in. spadkiem apetytu, którego konsekwencją jest ograniczone spożywanie pokarmów. U części pacjentów obserwuje się jednak związek między niedoborem żelaza a tyciem. Może wynikać to np. ze spadku aktywności fizycznej na skutek pogorszenia wydolności organizmu i zaburzenia funkcjonowania tarczycy, o czym będzie mowa w dalszej części artykułu. Trudno więc przewidzieć, jak wpłynie niedobór żelaza na masę ciała u konkretnej osoby. Istotnym czynnikiem jest styl życia oraz obecność chorób przewlekłych, które również mogą oddziaływać na masę ciała (np. przy zaburzeniach lękowych częściej obserwuje się spadek masy ciała, a przy zespole policystycznych jajników – przybieranie na wadze),
• niedobór żelaza a pocenie się – intensywne pocenie się wpływa na większą utratę żelaza, który jest jednym ze składników potu,
• niedobór żelaza a swędzenie skóry – zarówno niedobór, jak i nadmiar żelaza mogą przyczyniać się do wystąpienia świądu. Objaw ten jest niespecyficzny i bez przeprowadzenia odpowiednich badań, nie sposób stwierdzić, czy wynika on właśnie z zaburzenia gospodarki żelazowej czy też innych nieprawidłowości,
• niedobór żelaza a wypadanie włosów – niedotlenienie tkanek i zmniejszone dostarczanie do mieszków włosowych potrzebnych im składników odżywczych może skutkować ich osłabieniem oraz nasiloną tendencją do wypadania włosów.

Czy niedobór żelaza jest groźny? Niedostateczna ilość żelaza w organizmie to powszechny problem, dotyczący zarówno dzieci, jak i dorosłych. Szacuje się, że z niedokrwistością z niedoboru żelaza zmaga się ok. 25% kobiet i 20% mężczyzn. Nieleczony, postępujący niedobór żelaza może prowadzić do groźnych dla zdrowia konsekwencji.

Niedobór żelaza a trądzik, depresja i inne choroby

Niedobór żelaza a trądzik – nie ma zbyt wielu danych dotyczących związku między niedoborem żelaza a trądzikiem. W części przeprowadzonych badań obserwowano nieco niższy poziom żelaza wśród osób z tą chorobą dermatologiczną. U innych jednak nie zauważono takiej korelacji. Nie ma więc obecnie podstaw naukowych, aby wiązać niedostateczną ilość żelaza z wyższym ryzykiem rozwoju trądziku.

Niedobór żelaza a depresja – utrzymujący się niedobór żelaza może przyczyniać się do wystąpienia depresji. Związek ten jest szczególnie widoczny wśród osób starszych. Już samo obniżenie wydolności fizycznej i ograniczenie funkcji poznawczych stanowią czynniki ryzyka wystąpienia depresji. W przypadku osób starszych problem ten jest jednak dużo bardziej złożony. Seniorzy są bowiem w większym stopniu narażeni na zaburzenia odżywiania i niedobory żywieniowe. Dochodzi też obecność często kilku chorób podstawowych i przyjmowanie wielu leków. Czynniki te sprzyjają wystąpieniu anemii oraz depresji.

Niedobór żelaza a niedoczynność tarczycy – żelazo jest jednym ze składników mineralnych, który wywiera istotny wpływ na metabolizm hormonów tarczycy i funkcjonowanie tego gruczołu. Przy niedoborze żelaza synteza hormonów tarczycy wzrasta, prowadząc jednocześnie do wzrostu poziomu TSH. Niedostateczna ilość żelaza nie tylko sprzyja zaburzeniom pracy tarczycy, ale może również nasilać niedoczynność gruczołu.

Niedobór żelaza a jelita – u pacjentów z nieswoistą chorobą zapalną jelit często rozwija się niedokrwistość. W przypadku tych schorzeń typowe są bowiem zaburzenia wchłaniania składników odżywczych oraz ich nasilona utrata z nawracającymi krwawieniami z jelit. Dodatkowo, świadomość wystąpienia objawów choroby może przyczyniać się do ograniczenia spożywania pokarmów, czego konsekwencją może być nasilenie anemii.

Refluks a niedobór żelaza – choroba refluksowa przełyku może na przestrzeni dłuższego okresu czasu prowadzić do rozwoju niedokrwistości. Zmiany w obrębie błony śluzowej przełyku mogą bowiem prowadzić do przewlekłej utraty krwi, a także upośledzać wchłanianie żelaza z przewodu pokarmowego. Rozpoznanie niedokrwistości u pacjentów z refluksem stanowi wskazanie do dalszej diagnostyki. 

Jak uzupełnić niedobór żelaza?

Leczenie - niedobór żelaza wymaga leczenia. Przy opracowaniu terapii należy wziąć pod uwagę przyczynę niedokrwistości. Czasami prawidłowe leczenie choroby podstawowej i kontrolowanie jej przebiegu może znacząco zmniejszyć anemię. Dodatkowo wskazane jest zwrócenie większej uwagi na sposób odżywiania się i wzbogacenie diety o produkty bogate w żelazo. Istotnym elementem leczenia jest suplementacja żelaza. Co na niedobór żelaza warto przyjmować? W pierwszej kolejności zazwyczaj rekomendowane są preparaty żelaza doustne. Przy pojawieniu się niedoboru żelaza wskazane jest stosowanie leków, a nie suplementów diety. Preparaty z żelazem w postaci leków mają właściwości lecznicze, natomiast suplementy służą jedynie wzbogacaniu diety o wybrane składniki odżywcze. Lekiem dostępnym bez recepty jest Ascofer. Tabletki zawierają dobrze przyswajalną postać żelaza. Mogą być one zażywane przez dzieci powyżej 3. roku życia oraz osoby dorosłe. Lekarz może też zalecić któryś z preparatów na receptę (np. Tardyferon, Sorbifer Durules, Feroplex). Zawierają one większe dawki żelaza, przez co możliwe jest ich rzadsze stosowanie. Nie ma jednak ustalonych ścisłych dawek rekomendowanych w leczeniu niedokrwistości z niedoboru żelaza. Standardowo zaleca się przyjmować żelazo na czczo, ponieważ wtedy jego wchłanianie jest najbardziej efektywne.

Jak długo leczy się niedobór żelaza? Zarówno długość terapii jak i przyjmowane dawki różnią się między pacjentami. Zależą one zarówno od stopnia niedokrwistości, jak i tolerancji organizmu na lek. Część pacjentów stosujących żelazo doświadcza nieprzyjemnych dolegliwości żołądkowo-jelitowych, takich jak zaparcie, nudności, zgaga, bóle w nadbrzuszu i biegunka. W razie pojawienia się tych objawów, można przyjmować lek nie na czczo, ale po posiłku.  Wiąże się to z mniejszym wchłanianiem żelaza z przewodu pokarmowego, ale jednocześnie może też poprawić tolerancję organizmu i skutkować kontynuowaniem leczenia. W okresie kuracji zupełnie normalnym jest ciemne zabarwienie stolca.

Jeśli przyjmowanie żelaza po posiłku nie powoduje znacznego złagodzenia dolegliwości, można spróbować zamienić lek na preparat z inną solą żelaza lub zmniejszyć przyjmowaną dawkę leku. Przyswajalność żelaza jest większa, jeśli zażywa się go w kilku mniejszych dawkach, niż w jednej dużej. W przypadku złej tolerancji preparatów doustnych lub problemów z przyswajaniem żelaza, leki podawane są dożylnie. Taka forma leczenia umożliwia szybsze uzupełnienie niedoboru.

Jak szybko podnieść poziom żelaza? W leczeniu niedoboru najczęściej stosowane są preparaty żelaza doustne, których skuteczność wymaga systematyczności. Proces odbudowy zapasów żelaza trwa zazwyczaj kilka miesięcy. Suplementacja żelaza powinna być prowadzona pod kontrolą lekarza, który odpowiednio dobierze dawkę i formę leku do indywidualnych potrzeb i wyników badań pacjenta.

Dieta przy niedoborze żelaza

Leczenie farmakologiczne niedoboru żelaza to podstawa terapii. Wsparciem farmakoterapii jest odpowiednia dieta, która dodatkowo zapobiega nawrotom niedoboru żelaza. Żelazo w diecie występuje w dwóch formach, które znacząco różnią się stopniem wchłaniania. Żelazo hemowe obecne jest w czerwonym mięsie, podrobach oraz innych produktach pochodzenia zwierzęcego. Źródłem żelaza niehemowego są natomiast produkty pochodzenia roślinnego. Żelazo hemowe wchłania się w ok. 20-30%, a żelazo niehemowe w zaledwie kilku procentach. Przyswajalność żelaza poprawiają produkty bogate w witaminę C, takie jak np. papryka, natka pietruszki czy cytrusy. Z kolei produkty, które mogą obniżać wchłanianie żelaza to kawa, herbata oraz mleko (ze względu na wysoką zawartość wapnia).

Niedobory żelaza występują w społeczeństwie powszechnie. W razie ich rozpoznania konieczne jest uzupełnienie tego pierwiastka. Czas leczenia i stosowane dawki leków ustala się indywidualnie. Wskazane jest powtarzanie badań diagnostycznych. Na podstawie ich wyników podejmowana jest decyzja odnośnie kontynuacji leczenia lub też jego zaprzestania. Leczenie zazwyczaj wynosi od kilku do kilkunastu miesięcy.