Żelazo – właściwości, normy, rola w organizmie

Rola żelaza w organizmie

Za co odpowiada żelazo w organizmie? Żelazo jest jednym z mikroelementów, który wywiera istotny wpływ na funkcjonowanie organizmu człowieka. Jego najważniejszą funkcją jest udział w procesie oddychania. Jony żelaza stanowią składnik hemu, czerwonego barwnika krwi, który jest jednym z elementów wchodzących w skład hemoglobiny. Każda cząsteczka hemoglobiny może przenosić 4 cząsteczki tlenu. Żelazo w organizmie bierze więc udział w dostarczaniu tlenu do komórek – tlen jest przyłączany do hemoglobiny w płucach, a następnie transportowany i uwalniany do poszczególnych tkanek.

Właściwości żelaza nie ograniczają się jedynie do transportu tlenu. Pierwiastek ten wchodzi również w skład mioglobiny. Jest to białko, które w przeciwieństwie do hemoglobiny, nie występuje we krwi, a w mięśniach. Dokładniej, mioglobinę znajdziemy w mięśniach szkieletowych i mięśniach serca. Funkcją tego białka jest magazynowanie tlenu. Każda cząsteczka mioglobiny jest zdolna do przyłączenia 1 cząsteczki tlenu. Gdy zachodzi potrzeba, tlen zostaje uwolniony z białka.

Żelazo – za co odpowiada jeszcze ten pierwiastek? Bierze on udział w licznych przemianach zachodzących w ludzkim organizmie. Przykładowe funkcje żelaza to:

• wpływ na prawidłowe funkcjonowanie układu immunologicznego,
• ochrona komórek przed wolnymi rodnikami,
• udział w syntezie DNA,
• uczestniczenie w procesie wytwarzania wysokoenergetycznych wiązań ATP,
• udział w procesie rozwoju i różnicowania się komórek nerwowych, co wpływa na zdolność do uczenia się i inne procesy poznawcze,
• wpływ na proces metabolizmu cholesterolu,
• udział w neutralizacji szkodliwych związków w wątrobie,
• wpływ na przemiany hormonów tarczycy,
• udział w syntezie neuroprzekaźników, takich jak serotonina czy noradrenalina – rolą neuroprzekaźników, jak sama nazwa wskazuje, jest przekazywanie sygnałów, informacji między komórkami nerwowymi,
• udział w syntezie włókien kolagenowych.

Znaczenie żelaza w organizmie jak widać jest bardzo złożone. Pierwiastek ten wpływa na wiele istotnych procesów. Oddziałuje nie tylko na wydolność fizyczną, ale także na prawidłowe funkcjonowanie układu nerwowego i stan psychiczny. Utrzymywanie odpowiedniego poziomu żelaza we krwi jest więc niezbędne dla zachowania zdrowia. Bez odpowiedniej podaży tego związku, organizm nie jest w stanie efektywnie funkcjonować.

Żelazo wchodzi w skład hemoglobiny, czyli białka występującego w czerwonych krwinkach. Wpływa więc na dotlenienie wszystkich komórek i tkanek. Oprócz tego oddziałuje również na układ odpornościowy i nerwowy. Zaburzenia gospodarki żelaza negatywnie odbijają się na pracy wielu narządów i układów.

Żelazo w organizmie – w jakiej postaci występuje?

Żelazo  w organizmie występuje głównie w postaci związanej. Ok. 70% łącznej zawartości żelaza znajduje się w hemoglobinie. W hemie obecny jest dwuwartościowy jon żelaza. Ok. 5-10% tego pierwiastka znajdziemy w mioglobinie, a 1% wiąże się z transferryną, czyli białkiem, którego rolą jest transportowanie żelaza w osoczu. Żelazo wiąże się też z innymi białkami, takimi jak chociażby powszechnie znana ferrytyna. Posiada ona zdolność magazynowania żelaza. Obecna jest głównie w wątrobie, śledzionie oraz szpiku kostnym. Ferrytyna jest jednym ze wskaźników, na podstawie którego oceniamy zawartość żelaza w organizmie.

Wiemy już na co pomaga żelazo i jaka jest jego rola w organizmie. U dorosłej osoby znajduje się ok. 3-4 g tego pierwiastka. Większość z tej puli jest wykorzystywana na bieżące potrzeby organizmu. Mniejsza część stanowi tzw. rezerwę. Zostaje ona uwolniona, jeśli poziom żelaza jest byt niski, aby organizm mógł prawidłowo funkcjonować.

Dzienne zapotrzebowanie na żelazo

Norma żelaza, którą zaleca się spożywać, różni się w zależności od wieku, płci i ogólnego stanu zdrowia. Zapotrzebowanie organizmu na ten pierwiastek wzrasta w okresie ciąży, co jest związane z procesem formowania się łożyska czy chociażby potrzebami wzrastającego płodu. Normy żelaza zostały ustalone na następującym dziennym poziomie:

• 11 mg - u niemowląt w drugim półroczu życia. Młodsze dzieci korzystają z zapasów żelaza zgromadzonych jeszcze w czasie życia płodowego,
• 7 mg – u dzieci w wieku 1-3 lata,
• 10 mg – u dzieci w wieku 4-9 lat,
• 10 mg – u chłopców w wieku 10-12 lat,
• 12 mg – u chłopców w wieku 13-18 lat,
• 10 lub 15 mg – u dziewcząt w wieku 10-12 lat. Rozbieżność wynika tutaj z możliwości wystąpienia menstruacji. Jeśli dziewczynka nie ma jeszcze miesiączki, zalecane dzienne spożycie żelaza wynosi 10 mg, natomiast jeśli zaczęła już miesiączkować, zaleca się spożywać 15 mg żelaza na dobę,
• 15 mg – u dziewcząt w wieku 13-18 lat,
• 10 mg – u dorosłych mężczyzn,
• 18 mg – u kobiet w wieku 19-50 lat,
• 10 mg – u kobiet w wieku >50 lat,
• 27 mg – u kobiet w ciąży - u tej grupy pacjentek często potrzebna jest suplementacja żelaza. Przyjmowanie żelaza jest zalecane jednak dopiero wtedy, gdy wyniki badań wskazują na jego niedobór,
• 10 mg – u kobiet w okresie karmienia piersią, u których nie powróciła jeszcze miesiączka.

Normy żelaza, jak widać, są dość mocno zróżnicowane. U kobiet, zapotrzebowanie na ten pierwiastek jest większe z racji comiesięcznej utraty krwi podczas menstruacji. W okresie nastoletnim  również konieczne jest dostarczanie do organizmu większej ilości żelaza z uwagi na intensywny wzrost i rozwój.

Czasami wątpliwości wzbudza stosunkowo niska norma żelaza dla kobiet karmiących piersią. Należy jednak zaznaczyć, że odnosi się ona do kobiet karmiących, przed powrotem miesiączki. Czas ten jest bardzo indywidualny i u każdej mamy w okresie laktacji może być inny. Jeśli mama karmi piersią i nie ma jeszcze miesiączki, dzienna dawka żelaza wynosi 10 mg Jeśli natomiast krwawienie powróci, to mimo utrzymania karmienia piersią, pojawia się zwiększone zapotrzebowanie na żelazo. Wzrasta ono wówczas do poziomu sprzed ciąży (u dorosłych kobiet wynosi ono znów 18 mg na dobę).

Norma żelaza we krwi

Jakie poziom żelaza jest niski? Kiedy żelazo jest za wysokie? Poziom żelaza – norma, czyli prawidłowy zakres w którym powinna mieścić się ilość żelaza w organizmie, w każdym laboratorium może być nieco inna. Zazwyczaj, dotycząca żelaza norma mieści się w zakresie 60-180 µg/dl. Wykonując badanie poziomu żelaza warto jednak zwrócić uwagę na wskazane wartości referencyjne, które mogą różnić się między poszczególnymi placówkami.

Żelazo – norma µg/dl może nieco różnić się w zależności od laboratorium w którym wykonywane jest badanie. Zazwyczaj, wartości referencyjne mieszczą się w zakresie 60-180 µg/dl. Wynik poniżej lub powyżej tego zakresu może wymagać rozszerzenia diagnostyki. 

Żelazo we krwi – norma lub wynik wykraczający poza prawidłowe wartości, powinny być analizowane indywidualnie, w kontekście konkretnego pacjenta. Oznaczenie samego stężenia żelaza we krwi nie jest bowiem wystarczające do tego, aby na tej podstawie postawić diagnozę. Zazwyczaj konieczne jest też przeprowadzenie dodatkowych badań, dzięki którym można wyciągnąć bardziej precyzyjne i wiarygodne wnioski dotyczące stanu zdrowia pacjenta. Analizowana jest morfologia krwi obwodowej, stężenie hemoglobiny czy też poziom hematokrytu. Lekarz może zlecić również inne badania, takie jak chociażby stężenie transferryny.

Zdarza się tak, że pacjenci są zdziwieni swoimi niskimi wynikami, ponieważ nie odczuwają żadnych objawów niedoboru żelaza. Przy lekko obniżonym poziomie tego pierwiastka rzeczywiście można nie odczuwać żadnych symptomów lub mogą być one na tyle delikatne, że nie zwraca się na nie uwagi. Objawy braku żelaza mogą być bardziej zauważalne dopiero z czasem, jeśli niedobór będzie nadal postępował. Gdy poziom żelaza jest niski mogą pojawić się: przewlekłe zmęczenie, zawroty głowy, nasilone wypadanie włosów, zaburzenia wzrostu paznokci, pogorszenie funkcjonowania układu odpornościowego, bladość skóry i trudności z koncentracją.

Żelazo powyżej normy lub poniżej prawidłowych wartości na pewno wymaga bliższego przyjrzenia się tym nieprawidłowościom. Szczególnie, jeśli rozbieżności są dość znaczące. Często zlecana jest wówczas bardziej szczegółowa diagnostyka. Nadmiar żelaza we krwi może mieć różne przyczyny. Może świadczyć o zaburzeniu wchłanianiu żelaza z przewodu pokarmowego (hemochromatoza) czy też niedokrwistości wynikającej z nieprawidłowego wykorzystania żelaza przez organizm.

Żelazo – jak leczyć jego niedobór?

Żelazo – właściwości tego pierwiastka zostały dokładniej opisane we wcześniejszej części artykułu. Żelazo wpływa na odporność, wydolność fizyczną i psychiczną. Oddziałuje też na stan skóry, włosów oraz paznokci. Jest niezbędnym związkiem do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Czym uzupełnić żelazo w organizmie? Jeśli w organizmie brakuje tego pierwiastka, można sięgnąć po odpowiednie preparaty z żelazem. Suplementy z żelazem (np. Novativ Ferridium Chela+, Szelazo+SR) uzupełniają dietę w ten składnik. W przypadku rozpoznania niedoboru żelaza, zalecane jest stosowanie leku z żelazem (np. Ascofer), który pomoże przywrócić jego prawidłowy poziom. Preparaty z żelazem można stosować również w okresach, w których zapotrzebowanie na ten składnik odżywczy rośnie i trudno jest zaspokoić je tradycyjnymi posiłkami.

Żelazo – witamina C zwiększa jego wchłanianie z przewodu pokarmowego. Dlatego też, w wielu preparatach z żelazem obecny jest również kwas askorbinowy.

Prawidłowy poziom żelaza w organizmie u osób zdrowych można utrzymać odpowiednią, zdrową, zróżnicowaną dietą. Produkty bogate w żelazo hemowe, które jest łatwiej przyswajalne, są pochodzenia zwierzęcego. Przykładowe źródła tego pierwiastka to czerwone mięso, podroby i ryby. Żelazo niehemowe znaleźć można natomiast w zielonych warzywach liściastych, nasionach roślin strączkowych, orzechach i jajach. Mimo tego, niedobór żelaza występuje dość powszechnie. Niebezpieczny jest również nadmiar tego związku w organizmie. Regularne badania ogólne pomagają kontrolować stan zdrowia i odpowiednio wcześnie wykryć ewentualne odchylenia od normy.