Choroby zwyrodnieniowe stawów - rodzaje, przyczyny, objawy, leczenie

Co to jest choroba zwyrodnieniowa stawów?

Choroba zwyrodnieniowa stawów (ChZS) to przypadłość związana z degeneracją stawów i jednocześnie najczęstsza choroba układu ruchu. Na to, w jakim stopniu poszczególne struktury stawowe zostały zużyte, wpływ ma wiele czynników zarówno mechanicznych, jak i biologicznych. Zwyrodnieniu stawowemu mogą towarzyszyć dolegliwości bólowe i ograniczone pole ruchu w stawie, które pogarsza się wraz postępem choroby. Zmiany te związane są ze starzeniem się i zużyciem struktur budujących staw. Choroba zwyrodnieniowa może obejmować początkowo jeden staw, kolejno kilka z nich (np. parę kolan) lub może być dolegliwością wielostawową. W przypadku zwyrodnienia brak jest objawów ogólnoustrojowych, co jest istotne w diagnostyce różnicowej z innymi chorobami narządu ruchu – głównie chodzi o reumatoidalne zapalenie stawów (RZS). Oprócz tego uraz nie jest bezpośrednią przyczyną zwyrodnieniową stawu, ale może przyczynić się do szybko postępujących procesów degradacji zależnie od jego nasilenia i sposobu leczenia. 

Czynniki ryzyka choroby zwyrodnieniowej

Od czego robi się zwyrodnienie stawów? Choć dokładne przyczyny zwyrodnienia stawów nie są poznane, na proces degeneracji i starzenia się stawów wpływ ma wiele czynników. Niektóre z nich są związane ze stylem życia, a na niektóre pacjent nie ma żadnego wpływu. Najczęściej wymienia się: 

• wiek (seniorzy),
• czynniki genetyczne,
• płeć żeńską,
• nadprogramową masę ciała (szczególnie istotne znaczenie dla kolan),
• rodzaj wykonywanej pracy,
• rodzaj aktywności fizycznej poza pracą, uprawiany sport,
• urazy stawów.  

Nie bez znaczenia dla kondycji stawów jest dieta. Powinna obfitować w składniki przeciwzapalne i antyoksydacyjne, które spowolnią starzenie się m.in. stawów.

Inne choroby stawów

Choroby stawów mogą mieć charakter zwyrodnieniowy. Niektóre z nich mają nieco bardziej złożoną etiologię i wyróżnia się wśród nich tło autoimmunologiczne (np. łuszczycowe zapalenie stawów). Jak się okazuje wiele z chorób kości i stawów związanych jest z płcią - choroba ZZSK, czyli zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa 2-krotnie częściej dotyczy mężczyzn niż kobiet. Po czym poznać, że ma się zwyrodnienie stawów? Jednym z głównych objawów choroby stawów oprócz bólu jest stan zapalny (np. spondyloartropatia). Wiedzą o tym pacjenci z reumatyzmem, którzy oprócz bólu zmagają się jeszcze z innymi objawami,  jak m.in. guzki reumatoidalne. Z kolei pacjenci z ZZSK odczuwają typową dla swojej choroby zmianę - osteofity, czyli wyrośla kostne.

Kto jest najbardziej narażony na choroby kości i stawów?

U kogo najczęściej występuje choroba zwyrodnieniowa stawów? Choroby kości i stawów najczęściej rozpoznawane są u osób starszych, u których zużycie tych struktur jest największe. Oprócz tego warto zwrócić uwagę na choroby zapalne stawów, które mogą dotyczyć młodszych osób jak w przypadku łuszczycowego zapalenia stawów czy ZZSK. Dlatego zależnie od podłoża choroby narządu ruchu, mogą obejmować one również osoby dorosłe w średnim wieku jak i młodsze. Niekiedy następstwa zwyrodnieniowe są efektem wrodzonych wad kości czy też dysplazji. Oprócz tego wśród przyczyn wymienia się choroby endokrynologiczne (niedoczynność tarczycy, nadczynność przytarczyc) i zaburzenia metaboliczne.

Choroba zwyrodnieniowa - rodzaje ChZS

Zależnie od etiologii artroza stawu może być dolegliwością jak:

• pierwotna artroza (o nieznanej etiologii),
• wtórne zwyrodnienie stawów, które dotyczy większość pacjentów (typowe przyczyny dla postaci wtórnej ChZS to uraz, wady wrodzone i rozwojowe, problemy metaboliczne, endokrynologiczne i inne).  

Dodatkowo artrozy (zwyrodnienia) można podzielić względem stawu, którego dotyczy. Dlatego rozróżnia się:

• zwyrodnienie stawu biodrowego (koksartroza) - ból zlokalizowany jest najczęściej w przedniej części uda, pachwinie i kolanie; w trakcie może dojść do skrócenia kończyny,
• zwyrodnienie stawu kolanowego (gonartroza) - ból umiejscowiony w kolanie i górnej części podudzia; ból w przypadku kolan jest silniejszy w podczas schodzenia ze schodów niż w czasie wchodzenia po nich,
• zwyrodnienie stawów dłoni - jakie są objawy artrozy stawów rąk? W obrębie dłoni pojawia się ból o łagodnym nasileniu. Często występuje też krótkotrwała sztywność stawu oraz tzw. guzki Heberdena i Boucharda, a także odczyn zapalny,
• zwyrodnienie stawów kręgosłupa (spondyloartroza) np. szyjnego - silny ból, najczęściej podczas ruchu, ograniczona ruchomość kręgosłupa, ale bez zesztywnienia jak w ZZSK, często występują tutaj dodatkowe narośla tkanki kostnej jak osteofity
• zwyrodnienie innych struktur jak staw ramienny, krzyżowo-biodrowy, skroniowo-żuchwowy.

Zwyrodnienie stawów - objawy

Zmiany zwyrodnieniowe np. kręgosłupa podobnie jak zapalenie stawów mają zbliżony obraz. Mając na uwadze ten fakt, nic dziwnego, że w chorobie zwyrodnienia stawów obecne są symptomy stanu zapalnego jak obrzęk, zaczerwienienie, wzmożona miejscowa ciepłota ciała. Inne objawy choroby zwyrodnieniowej stawów mogą obejmować:

• trzeszczenie w stawie przy wykonywaniu ruchów,
• deformacje stawów,
• ograniczenie ruchomości stawu,
• zmiany mięśniowe w obrębie chorego stawu - zanik mięśni w postaci zaawansowanej,
• wzmożoną tkliwość stawu i zmiany wysiękowe.  

Czy zwyrodnienie stawów można wyleczyć? W przebiegu zwyrodnienia obecne są fazy zaostrzenia i złagodzenia objawów. Niestety trudno jest mówić o stanie całkowitej remisji, który oznaczałby odzyskanie sprawności w obrębie mocno uszkodzonych struktur. Leczenie zwyrodnienia może znacząco je spowolnić i poprawić komfort życia umożliwiając swobodniejsze poruszanie się (prawie) wolne od bólu oraz łatwiejsze wykonywanie codziennych czynności. Nie ma obecnie sposobów, które pozwoliłyby na całkowite wyleczenie tego schorzenia.

Ból w zwyrodnieniu stawu jest objawem nasilającym się wraz z postępem choroby. Dlatego w jej przebiegu mówi się o bólu stawu w spoczynku i o przemijającym bólu wraz z rozruszaniem się stawu. Czasami na podstawie jedynie objawów klinicznych, trudno jest jednoznacznie rozpoznać chorobę zwyrodnieniową stawów. Lekarz może więc zalecić odpowiednie badania obrazowe (np. rezonans magnetyczny) lub badanie płynu stawowego, aby prawidłowo zdiagnozować pacjenta.

Ból w chorobie zwyrodnieniowej

W zwyrodnieniu ból stawów jest objawem dominującym. Zależnie od nasilenia zwyrodnienia ból może być obecny:

• w spoczynku (sugeruje to zaawansowane zmiany zwyrodnieniowe) i ruchu
• przy pierwszych ruchach w stawie po dłuższej przerwie czy nocnym spoczynku, jest to tzw. ból startowy, który maleje wraz z rozgrzaniem i rozruszaniem się stawu.

Jak zapobiegać chorobie zwyrodnieniowej stawów? Można wpływać na czynniki modyfikowalne, na które mamy wpływ. Istotne jest dbanie o dobrą kondycję fizyczną i prawidłową masę ciała. Wskazane jest unikanie długotrwałego stania i utrzymywanie prawidłowej postawy podczas dźwigania ciężkich przedmiotów. Dotyczy to szczególnie osób, których praca zawodowa wiąże się ze znacznym obciążeniem stawów. 

Choroba zwyrodnieniowa - leczenie farmakologiczne i leczenie operacyjne

Jak leczy się zwyrodnienie stawów? W zależności od stopnia zaawansowania choroby i jej wpływu na codzienne funkcjonowanie pacjenta, wprowadzane są różne metody leczenia. Jedną z nich jest stosowanie leków na ból stawów. Mają one za zadanie zmniejszyć ból. Posiadają też komponentę przeciwzapalną. Wiele środków na stawy posiada właściwości przeciwbólowe i przeciwzapalne - sprawdzą się one najlepiej np. jako leki na zwyrodnienie kręgosłupa. Takie działanie reprezentują niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ), np. leki z deksketoprofenem - np. Kerdex lub środki przeciwbólowe z ibuprofenem - np. Ibupar Forte. Doustne postaci leków dominują w leczeniu dolegliwości, którym towarzyszą zmiany zwyrodnieniowe, zapalenia i bóle.

Leczenie farmakologiczne zwyrodnienia obejmuje również preparaty do stosowania zewnętrznego - takie jak maść na zmiany zwyrodnieniowe kręgosłupa, kolana, barku czy łokcia. W ich składzie znajdziemy substancje czynne jak naproksen, diklofenak, etofenemat i ibuprofen. Warto wiedzieć, że leki na zwyrodnienie stawów w formie maści, żeli i plastrów na skórę to substancje z grupy NLPZ. Działają one zatem podobnie jak środki doustne – zmniejszają ból i stan zapalny, przy jednoczesnym ograniczonym negatywnym wpływie na śluzówkę przewodu pokarmowego, w tym głównie żołądka. 

W przypadku zaawansowanej choroby zwyrodnieniowej rozważane jest wprowadzenie leczenia chirurgicznego. Czasami wystarczy mniej inwazyjny zabieg, który umożliwia usunięcie uszkodzonej części chrząstki stawowej. U pacjentów z chorobą zwyrodnieniową kolana lub biodra, którzy odczuwają silny, przewlekły ból oraz znaczne ograniczenie zakresu ruchomości stawu, może zajść konieczność wstawienia sztucznej protezy.

Zmiany zwyrodnieniowe i regeneracja stawów

Innym ważnym zagadnieniem w chorobie zwyrodnieniowej jest regeneracja chrząstki stawowej. Co jest dobre na zwyrodnienie stawów? Składniki, które wspierają funkcjonowanie tych struktur to m.in. glukozamina, chondroityna, kolagen. Są one elementami budulcowymi, dlatego ich dostarczanie jest tak istotne w zwyrodnieniu. Nie dają one jednak natychmiastowych efektów działania. Preparaty na stawy zwykle należy stosować przez kilka, a nawet kilkanaście tygodni. 

Oprócz tego istotną rolę w chorobie zwyrodnieniowej stawów odgrywają zioła, m.in. kurkuma, imbir, diabelski pazur, kadzidłowiec indyjski. Są one dostępne jako doustne ziołowe środki na zwyrodnienie ze względu na swój potencjał przeciwzapalny, antyoksydacyjny i pośrednio ograniczający ból. Uwzględniając właściwości niektórych roślin leczniczych wiele z nich stanowi istotny składnik maści, kremów i żeli na kolana, kręgosłup czy inne stawy objęte zwyrodnieniem. Wywierają one korzystne działanie rozgrzewające, które jest szczególnie pomocne w bólach startowych.

Choroba zwyrodnieniowa stawów - leczenie niefarmakologiczne

Łagodzenie objawów artrozy nie kończy się tylko na stosowaniu kolejnych środków przeciwbólowych i przeciwzapalnych. Warto skorzystać również z potencjału jaki niesie za sobą rehabilitacja. Chodzi tutaj zarówno o ćwiczenia odciążające, jak i zabiegi, które mogą przynieść poprawę funkcji stawów (jonoforeza, ultradźwięki, krioterapia, itp.). Bardzo ważna jest w tym zakresie współpraca lekarza prowadzącego oraz fizjoterapeuty. Oprócz tego ogromnym ułatwieniem w codziennym poruszaniu się może być laska, kula ortopedyczna, stabilizatory i ortezy. Są one stosowane w celu odciążenia stawów. Nie bez znaczenia jest zmniejszenie masy ciała w przypadku osób otyłych. Bardzo ważne jest też późniejsze dbanie o utrzymanie prawidłowej masy ciała. Pomocna jest w tym regularna aktywność fizyczna i zdrowa, odżywcza dieta.

Choroba zwyrodnieniowa stawów wiąże się z ogromnym bólem, z którym pacjenci muszą zmagać się na co dzień. Sytuacja staje się jeszcze bardziej trudna, gdy problem dotyka starszych osób, które dodatkowo zmagają się z wieloma innymi chorobami. Aby zmniejszyć odczucie bólu i zwiększyć ruchomość stawów warto postawić nie tylko na stosowanie leków przeciwbólowych, ale również na suplementy i leki na stawy, regularną rehabilitację, a w razie potrzeby również sprzęt ortopedyczny, który umożliwia odciążanie stawu.