Czym jest układ immunologiczny? Jakie czynniki osłabiają odporność organizmu?

Układ immunologiczny człowieka - budowa, funkcje

Co to jest układ immunologiczny? Układ immunologiczny, czyli układ odpornościowy to funkcjonalny system rozprzestrzeniony po całym organizmie i zróżnicowany pod względem budowy. Składają się na niego mniejsze i większe elementy tj. narządy układu limfatycznego, komórki obronne (np. limfocyty, makroagi, neutrofile, monocyty), układ dopełniacza (białka -  składniki osocza, które unieszkodliwiają patogeny). W prawidłowym funkcjonowaniu układu odpornościowego ogromne znaczenie mają też mniej oczywiste elementy jak skóra, błony śluzowe, kwas żołądkowy, ślina i łzy zawierające przeciwbakteryjne białka (np. lizozymy). Elementami układu immunologicznego są także wydzieliny, m.in. łój czy wydzielina z pochwy u kobiet. 

Na układ immunologiczny (odpornościowy) składają się elementy wymienione jako “układ limfatyczny”. Są to pierwotne i wtórne narządy limfatyczne. Do pierwotnych zalicza się:

• grasicę - w niej dojrzewają istotne dla odporności limfocyty T,
• szpik kostny - tutaj są produkowane limfocyty T wolne od funkcji fizjologicznych.  

Wtórne narządy limfatyczne to z kolei:

• grudki limfatyczne np. migdałki (językowy, gardłowy, nagłośniowy, podniebienne) chroniące przed infekcjami gardła oraz tkanka limfatyczna jelit obejmująca np. kępki Peyera,
• węzły chłonne, inaczej narządy limfatyczne chłonne są zlokalizowane wzdłuż naczyń limfatycznych i filtrują specyficzną tkankę płynną tj. limfę,
• śledziona - największy narząd limfatyczny odpowiedzialny za produkcję m.in. limfocytów, bierze udział w produkcji przeciwciał,
• naczynia limfatyczne i limfa.  

Na układ odpornościowy tworzą też krążące we krwi specyficzne białe krwinki zwane leukocytami. Występuje kilka rodzajów leukocytów. Są to:

• limfocyty T - komórki odpornościowe grasicozależne, które różnicują się na 3 podstawowe rodzaje Th (limfocyty pomocnicze), Ts (limfocyty supresorowe), Tc (limfocyty cytotoksyczne np. komórki K i NK),
• limfocyty B - powstają w szpiku, jednak nie muszą przejść “szkolenia” w grasicy, aby chronić przed infekcjami jak limfocyty T, są szpikozależne i od razu wytwarzają przeciwciała,
• makrofagi - posiadają zdolność do fagocytozy, czyli pochłaniania np. martwych komórek,
• granulocyty (neutrofile - granulocyty obojętnochłonne, eozynofile - granulocyty kwasochłonne, bazofile - granulocyty zasadochłonne, mastocyty - komórki tuczne).

Rodzaje odporności

Istnieje kilka podziałów odporności, który skupia się na wybiórczości i stopniu jej wyspecjalizowania. Dlatego poniżej omówimy dwa pojęcia jak odporność nieswoista i swoista.

Odporność nieswoista to wrodzony system zabezpieczeń, który wynika m.in z funkcjonowania niektórych narządów, komórek czy tkanek organizmu. Zalicza się tutaj bariery fizyczne, które są elementami odporności wrodzonej, tj. zachowana ciągłość skóry, błony śluzowej przewodu pokarmowego, dróg oddechowych i moczowych. Odporności wrodzonej sprzyjają fizjologiczne odruchy jak kichanie, kaszel czy wymioty. Poza barierami fizycznymi wymienia się bariery chemiczne (pot, łój, kwas solny w żołądku, białka zawarte w łzach i ślinie tzw. bakteriocyny).

Na barierę komórkową składają się komórki układu odpornościowego jak leukocyty i makrofagi, które ulegają aktywacji w momencie, gdy bariera fizyczna i chemiczna zawiedzie. Wprowadzają one kilka działań do organizmu, a jednym z przykładów jest gorączka, która znacznie utrudnia przetrwanie patogenu w wyższej temperaturze.

Odporność swoista to rodzaj odporności nabytej, którą układ odpornościowy nauczył się w wyniku walki z infekcją, kontaktu z patogenem lub za pomocą szczepionek. Wszystkie te procesy dają sygnał do produkcji przeciwciał – limfocytów T i B. Oprócz tego w obronie przed patogenami organizm człowieka chronią również makrofagi. Jaką rolę odgrywają limfocyty? Limfocyty B wytwarzają odpowiednie przeciwciała pasujące do krążącego antygenu. W dalszej kolejności aktywowane są makrofagi, które są odkurzaczami różnych antygenów. W efekcie po takim kontakcie we krwi krążą również komórki pamięci, które są w stanie odtworzyć produkowane przeciwciała podczas ponownego zakażenia. Limfocyty T chronią organizm przed komórkami zainfekowanymi wirusem oraz nieprawidłowymi komórkami (np. komórkami nowotworowymi).

Jak działa układ odpornościowy?

Co robi układ immunologiczny? Układ odpornościowy to jeden z układów funkcjonalnych człowieka, którego głównym celem jest ochrona przed chorobami, które mogą wywołać antygeny. Co to właściwie jest antygen? Antygen to unikalne białko znajdujące się na powierzchni komórki, które rozpoznane przez układ immunologiczny może być uznane za przyjaciela (komórki własne organizmu) lub wroga (wirusy, bakterie, grzyby, pasożyty, toksyny różnego pochodzenia np. zwierzęcego lub roślinnego). Dlatego pierwszy krok do podjęcia działania lub nie polega na zidentyfikowaniu antygenu. Proces ten można łatwo wytłumaczyć na podstawie tego, jak działają szczepionki posiadające konkretny antygen, który to spowoduje produkcję odpowiednich przeciwciał w ludzkim organizmie. Na tym jednak nie koniec - przy okazji układ odpornościowy uczy się jak reagować na ten konkretny rodzaj antygenu - warto zdać sobie sprawę, że proces ten trwa kilka dni lub tygodni. Ponowne pojawienie się tego samego antygenu spotka się z dużo szybszą reakcją odpornościową tj. szybkim rozpoznaniem i produkcją swoistych przeciwciał.

Układ odpornościowy działa na dwa sposoby. Jednym z nich jest produkcja przeciwciał, a drugi to zdolność do neutralizacji szkodliwego czynnika. Dlatego działalność układu immunologicznego opiera się na dwóch pojęciach jak odporność humoralna i komórkowa.

Odporność humoralna to rodzaj odpowiedzi immunologicznej, który wykorzystuje produkcję specyficznych białek zwanych przeciwciałami. One zaś atakują i zwalczają antygen. Za ten rodzaj aktywności odpowiedzialne są limfocyty B, które produkują specyficzne immunoglobuliny (przeciwciała). Oprócz tego produkują również komórki pamięci, które mają wpływ na ponowne szybsze rozpoznawanie tego samego antygenu i podjęcie szybszych działań.

Odporność komórkowa jest ściśle związana z limfocytami T pomocniczymi i cytotoksycznymi. Istotne w tej odporności są białe krwinki, które mają zdolność fagocytozy, czyli pochłaniania nieprawidłowych komórek, jak granulocyty, makrofagi (odpowiadające za odporność nieswoistą) oraz limfocyty T (odpowiedź swoista).

Słaba odporność - przyczyny

Co niszczy układ immunologiczny? Układ odpornościowy jak każdy inny narząd czy system w ludzkim organizmie może ulec zużyciu. Odporność zaburza również wiele czynników jak chociażby niezrównoważona dieta, w której brakuje składników odżywczych istotnych dla funkcjonowania systemu obronnego. Są to takie składniki jak witaminy D, A, minerały np. cynk, selen. Oprócz tego wymienia się również nadużywanie antybiotyków, zaburzenia flory jelitowej, stosowanie używek (papierosy, alkohol), słaba jakość i/lub niedostateczna ilość snu, przewlekły stres oraz niewystarczająca aktywność fizyczna. Praca układu odpornościowego zakodowana jest również w genach - istnieją wrodzone problemy odporności, które klasyfikuje się jako choroby układu immunologicznego. Pracę odporności warunkuje dodatkowo układ hormonalny i związany z wiekiem okres menopauzy i andropauzy. Spadek produkcji hormonów płciowych również wiąże się z większą skłonnością do infekcji.

Co to znaczy osłabiony układ immunologiczny? Jedną z pierwszych oznak, jest większa skłonność do infekcji i stanów zapalnych. Zwykle są to częstsze schorzenia górnych dróg oddechowych - chore zatoki, gardło, katar a także opryszczka wargowa (czynnikiem wyzwalającym dla wirusa HSV jest obniżona odporność). Panie ze słabą odpornością często borykają się z nawracającymi infekcjami intymnymi oraz zapaleniem pęcherza. Dobrym rozwiązaniem są nie tylko preparaty na infekcje intymne czy leki na zapalenie pęcherza, ale w niektórych przypadkach również preparaty na wzmocnienie układu immunologicznego. To jednak nie koniec - jest zdecydowanie więcej symptomów słabej odporności jak gorsze gojenie ran, pogorszenie ogólnego samopoczucia, uczucie zmęczenia czy też problemy skórne. immunologia

Kluczowe jest zatem pytanie - co wzmacnia układ immunologiczny? Odpowiedzi jest wiele - można sięgnąć po tabletki na odporność, wprowadzić zdrowy styl życia, utrzymywać ciało w dobrej kondycji i po prostu wysypiać się regularnie. Pewne jest to, że niska odporność to częstszy katar, ale również zwiększone ryzyko alergii i chorób autoimmunologicznych. Dlatego dbajmy o siebie i swój układ immunologiczny.