Zapalenie zatok - objawy, przyczyny, leczenie

Przewlekłe a ostre zapalenie zatok przynosowych- czym są?

Ostre zapalenie zatok każdego roku dotyka 6-15% populacji, a przewlekłe zapalenie zatok - 5-12%. Choroby te występują więc powszechnie, niejednokrotnie zaburzając jakość życia i utrudniając wypełnianie codziennych obowiązków. W większości przypadków, zapalenie w obrębie zatok ma charakter samoograniczający się. Czasami jednak dochodzi do poważnych, zagrażających zdrowiu i życiu powikłań, których warto być świadomym. 

Ile trwa zapalenie zatok? Przy ostrym zapaleniu zatok, objawy utrzymują się nie dłużej niż 12 tygodni. Nie oznacza to jednak, że przez cały ten czas pacjent odczuwa dolegliwości. Okresy ich nasilenia przeplatają się z okresami bezobjawowymi. Przewlekłe zapalenie zatok przynosowych diagnozuje się natomiast wtedy, gdy objawy trwają dłużej niż 12 tygodni.

Zapalenie zatok zazwyczaj występuje jednocześnie ze stanem zapalnym w obrębie błony śluzowej nosa. Z tego powodu, coraz częściej używa się określenia “zapalenie błony śluzowej nosa i zatok”. W związku z toczącym się stanem zapalnym dochodzi do wzmożonej przepuszczalności naczyń krwionośnych. Płyn przedostaje się poza naczynia. Jego nadmierna ilość zaburza pracę rzęsek, które nie są w stanie wystarczająco efektywnie oczyszczać nosa. Pojawiający się przy stanie zapalnym obrzęk śluzówki utrudnia odpływ śluzu z zatok do nosa. 

W taki właśnie sposób dochodzi do powstania wodnistego kataru. Nos przestaje być drożny. Choroba postępuje, w związku z czym po kilku dniach, wodnista wydzielina przekształca się w bardziej ropny, żółtawy śluz. Zabarwienie to wynika m.in. z obecności produktów rozpadu zakażonych komórek. Wbrew popularnemu niegdyś przekonaniu, żółty, ropny katar (ropne zapalenie zatok) nie świadczy o infekcji bakteryjnej. 

  Ostre zapalenie zatok przynosowych to częsta choroba wywołana zakażeniem wirusowym, która zwykle ustępuje samoistnie w ciągu 7-10 dni. Powikłania zapalenia zatok są bardzo rzadkie. Objawy alarmowe, które mogą wskazywać na ich rozwój to m. in.      zaburzenia widzenia, silny ból głowy, obrzęk i zaczerwienienie oczodołu. W razie ich wystąpienia należy pilnie skontaktować się z lekarzem.

Wirusowe lub bakteryjne zapalenie zatok - objawy

Jakie są rodzaje zapalenia zatok? Ostre zapalenie zatok najczęściej ma podłoże wirusowe. Infekcje bakteryjne stanowią niewielki procent łącznej ilości zachorowań. Niemniej jednak, oba rodzaje tej choroby dają podobne dolegliwości. Wirusowe i bakteryjne zapalenie zatok - objawy które mogą pojawić się u pacjenta to:

• niedrożność nosa, uczucie zatkanego nosa,
• wydzielina wydostająca się z nosa lub spływająca po tylnej ścianie gardła,
• ból twarzy, uczucie rozpierania w okolicy nosa i czoła,
• zaburzenie węchu - dostęp powietrza do błony śluzowej przy zatkanym, niedrożnym nosie jest utrudniony, co skutkuje upośledzeniem węchu. Najczęściej jest ono krótkotrwałe i ustępuje po około trzech dniach. Całkowita utrata węchu przy katarze występuje sporadycznie.

Aby zdiagnozować zapalenie zatok, u chorego muszą wystąpić przynajmniej 2 spośród wymienionych wyżej dolegliwości, przy czym jedną z nich powinna być niedrożność nosa lub wydzielina z nosa. Mogą pojawić się też dodatkowe objawy zapalenia zatok. Jest to m.in. kaszel, chrypka, nieprzyjemny zapach z ust, zatokowy ból głowy i pogorszone samopoczucie. Czasami, zazwyczaj na początku infekcji, obserwuje się też podwyższoną temperaturę ciała. Możliwe jest również zapalenie zatok bez kataru, jeśli występują inne dolegliwości wskazujące na tę chorobę.

Jakie są objawy zapalenia zatok przynosowych o podłożu bakteryjnym? Bakteryjne zapalenie zatok stwierdza się przy jednoczesnej obecności przynajmniej 3 z poniższych objawów:

• gorączka - temperatura przekraczająca 38°C,
• jednostronnie pojawiające się symptomy zapalenia zatok,
• silny ból,
• ponowne pogorszenie stanu zdrowia po chwilowej poprawie,
• podwyższone CRP lub OB.

Innym rodzajem omawianej choroby jest grzybicze zapalenie zatok, jednak występuje ono bardzo rzadko. Czasami diagnozowane jest też alergiczne zapalenie zatok.

Umiejscowienie bólu odczuwanego przy zapaleniu zatok może nieco różnić się w zależności od tego, które zatoki zostały objęte stanem zapalnym. Posiadamy cztery pary zatok przynosowych (zatoki czołowe, sitowe, szczękowe i zatoki klinowe). Zapalenie zatok czołowych wiąże się z bólem nad oczami i w obrębie czoła. Zapalenie zatok szczękowych może natomiast powodować ból zlokalizowany niżej - w okolicy kości policzkowych. Zatoki sitowe a oczy? W przypadku zapalenia zatok sitowych, dolegliwości odczuwane są między oczami. U małych dzieci najczęściej rozwija się właśnie zapalenie zatok sitowych. U nastolatków i osób dorosłych zapaleniem objęte są zazwyczaj zatoki czołowe.

Czy katar jest zaraźliwy? Katar jest najczęściej wynikiem infekcji górnych dróg oddechowych powodowanej przez wirusy, które z dużą łatwością rozprzestrzeniają się drogą kropelkową. Przenosząc się podczas mówienia, kichania lub kaszlu na kolejną osobę, mogą wywołać chorobę. Do zarażenia może dojść również w wyniku bezpośredniego kontaktu - uścisku rąk lub dotknięcia powierzchni, na której obecny jest wirus. Dlatego tak ważne jest częste mycie rąk i unikanie kontaktu z chorymi.

Zapalenie zatok a COVID, przeziębienie i alergia

Z czym można pomylić zapalenie zatok? Niezależnie od tego, czy podejrzewane jest ostre wirusowe zapalenie zatok czy infekcja o podłożu bakteryjnym, objawy mogą być zbliżone do dolegliwości, pojawiających się w przebiegu innych chorób. Zdarza się, że zapalenie zatok jest błędnie diagnozowane jako COVID, przeziębienie, alergiczny nieżyt nosa lub inne schorzenia.

Zapalenie zatok a COVID - dolegliwości które mogą pojawić się po zarażeniu wirusem SARS-CoV-2 są bardzo zbliżone do objawów zapalenia zatok. Typowy jest katar, utrata drożności nosa, ból głowy, gorączka i osłabienie. Utrata smaku aktualnie nie jest już tak charakterystyczna dla COVID, jak była na początku pandemii, kiedy dominowały inne mutacje wirusa. Trudności w oddychaniu mogą skłaniać ku diagnozie COVID, natomiast ból, uczucie rozpierania twarzy, które nasila się szczególnie podczas schylania może skłaniać ku zapaleniu zatok. Przy trudnościach z postawieniem trafnej diagnozy pomocne może być wykonanie testu na koronawirusa.

Zapalenie zatok a przeziębienie - w tym przypadku również obie choroby mają bardzo podobny przebieg. Co więcej, zapalenie zatok zazwyczaj wywołane jest właśnie przeziębieniem. Cechą, która odróżnia od siebie te dwa schorzenia również jest ból twarzy i uczucie rozpierania, nasilające się w pozycji pochylonej. Objaw ten zazwyczaj nie pojawia się przy chorobie przeziębieniowej.

Zapalenie zatok a alergia - alergiczny nieżyt nosa powoduje kichanie, swędzenie nosa, często również oczu, a także zapalenie spojówek, które nie występują przy zapaleniu zatok. Wydzielina z nosa przy alergii również jest wodnista, ale jej ilość nie zmniejsza się po zastosowaniu leków obkurczających naczynia krwionośne, które są stosowane w leczeniu zapalenia zatok. Poza tym, katar przy alergicznym nieżycie nosa może trwać tak długo, jak utrzymuje się kontakt z alergenem - nawet kilka miesięcy.

Zapalenie zatok - diagnostyka. Jak rozpoznać zapalenie zatok?

Zapalenie zatok - objawy pojawiające się u pacjentów w większości przypadków są na tyle charakterystyczne, że nie ma potrzeby przeprowadzania dodatkowych badań diagnostycznych. Warto z nich korzystać, jeśli dolegliwości nie ustępują mimo leczenia lub zachodzi podejrzenie wystąpienia powikłań. Najczęściej wykonywanym badaniem przy zapaleniu zatok jest tomografia komputerowa. Umożliwia ona przyjrzenie się budowie anatomicznej nosa i zatok, wykrycie różnego  rodzaju nieprawidłowości i uszkodzeń. Nie zaleca się obecnie wykonywania zdjęcia rentgenowskiego. Tomografia komputerowa wykonywana przy podejrzeniu zapalenia zatok jest badaniem bezbolesnym i nieinwazyjnym. Trwa zaledwie chwilę. Mając skierowanie, można wykonać ją bezpłatnie, jednak czas oczekiwania może być dość długi. Badanie można przeprowadzić znacznie szybciej prywatnie.

Lekarz może wykonać również badanie endoskopowe. Wykorzystuje się przy nim specjalny wziernik (endoskop). Endoskopia pomaga stwierdzić, czy doszło do obrzęku śluzówki nosa i jego niedrożności. W badaniu widoczna jest też ropna wydzielina z zatok. Jeśli w nosie są polipy, ich obecność również może zostać potwierdzona dzięki przeprowadzeniu badania endoskopowego. Mniej więcej u co piątego pacjenta z przewlekłym zapaleniem zatok występują polipy.

Leczenie zapalenie zatok przynosowych 

Antybiotyk na zatoki nadal przepisywany jest znacznie częściej niż powinien. U zdecydowanej większości pacjentów, choroba powodowana jest przez wirusy, na które antybiotyki nie działają. Rutynowe wprowadzenie do leczenia zatok antybiotyku nie zapobiega infekcji bakteryjnej. W związku z tym profilaktyczne podawanie antybiotyków, w celu zapobiegania nadkażeniu bakteryjnemu również nie ma sensu. Co więcej, nawet jeśli u chorego stwierdza się z dużym prawdopodobieństwem bakteryjne zapalenie zatok, nie musi zachodzić konieczność stosowania antybiotyku. Lek ten warto rozważyć, jeśli pacjent cierpi na nawracające bakteryjne zapalenie zatok. Antybiotyki stosuje się również przy przewlekłym zapaleniu zatok, jeśli inne sposoby leczenia nie przyniosły oczekiwanego efektu.

Jak leczyć zatoki? Jeśli choroba przebiega łagodnie i nie pojawiają się żadne dolegliwości mogące świadczyć o bakteryjnym zapaleniu zatok, pacjent może leczyć się samodzielnie w domu. Przy bólu warto zastosować leki przeciwbólowe z paracetamolem (np. Paracetamol, Apap) lub niesteroidowymi lekami przeciwzapalnymi, takimi jak ibuprofen (np. Ibupar, Ibupar Forte) czy aspiryna (np. Aspirin, Polopiryna). Przy uciążliwym katarze i utracie drożności nosa korzystny efekt może dać zastosowanie obkurczającego leku na katar i zapalenie zatok. Krótkotrwałe użytkowanie kropli lub spray’u, takiego jak np. Sudafed Xylospray, Otrivin lub Acatar Care przynosi chorym ulgę. Leki donosowe, które obkurczają naczynia krwionośne szybko i skutecznie udrażniają nos. Przy ostrym zapaleniu zatok można zastosować również leki ziołowe (np. Sinupret Extract). Łagodzą one przebieg choroby, a do tego są dość bezpieczne.

Nieskuteczne w leczeniu zapalenia zatok okazały się inhalacje. Dobre efekty może natomiast przynieść oczyszczanie zatok z wykorzystaniem preparatu do płukania. Najlepsze rezultaty obserwuje się u dzieci. Preparaty do oczyszczania nosa zaleca się pacjentom przy ostrym i przewlekłym zapaleniu zatok.

W pewnym uproszczeniu można powiedzieć, że wirusowe zapalenie zatok leczy się objawowo, a przy bakteryjnym zapaleniu zatok wdraża się antybiotyki. Skuteczne leczenie infekcji zatok polega na udrażnianiu nosa, usuwaniu zalegającej wydzieliny i łagodzeniu bólu.

Leczenie infekcji zatok może obejmować również stosowanie takich leków jak glikokortykosteroidy donosowe. Mają one znaczenie głównie w terapii przewlekłego zapalenia zatok. Są skuteczne i bezpieczne nawet przy długotrwałym stosowaniu, o ile chory przestrzega zaleceń lekarza. Znaczne rzadziej zachodzi konieczność wprowadzania glikokortykosteroidów doustnych, które obarczone są możliwością wystąpienia istotnych działań niepożądanych.

Jeśli preparaty miejscowe lub doustne nie przynoszą wystarczających efektów, można rozważyć leczenie chirurgiczne. Drobnym zabiegiem, wykonywanym u niektórych chorych na zapalenie zatok jest punkcja zatok. Przy znieczuleniu miejscowym przeprowadza się nakłucie zatoki wypełnionej wydzieliną. Punkcja zatok, choć sama w sobie nie jest zbyt przyjemnym zabiegiem, zazwyczaj przynosi pacjentowi szybką ulgę. W rzadkich przypadkach zachodzi konieczność wykonania bardziej radykalnych zabiegów.

Nie ma obecnie naukowych dowodów na skuteczność naświetlania zatok ciepłem. Lampa na zatoki, emitująca promieniowanie podczerwone ma w teorii działać przeciwzapalnie, złagodzić ból i przyspieszyć ustąpienie objawów infekcji wirusowej. Właściwości te nie znalazły jak dotąd naukowego potwierdzenia. Co więcej, nie są bezpieczne dla wszystkich pacjentów, a użytkowane w niewłaściwy sposób mogą powodować komplikacje. 

Jak wyleczyć katar?

Środki na katar bez recepty powinny udrożnić zatkany nos i przywrócić komfort oddychania. Do wyboru jest wiele preparatów o różnym składzie przeznaczonych do konkretnego rodzaju kataru. Warto wiedzieć kiedy i co stosować w celu poprawy drożności nosa. Zatem w przypadku:

• wodnistego, lejącego się kataru pomocne będą krople na katar obkurczające naczynia błony śluzowej w nosie np. aerozol z ksylometazoliną,
• gęstego i zalegającego - spray na zatkany nos na bazie wody morskiej izotonicznej lub soli fizjologicznej (większość z nich można stosować u niemowląt). 

Zioła na zatoki

 Zioła na zatoki wykorzystuje się w przypadku gęstego kataru ze względu na ich sekretolityczny charakter. Mówiąc nieco prościej - fitoskładniki w nich zawarte rozrzedzają śluz, co sprzyja jego eliminacji przez m. in. jego upłynnienie. Oprócz tego wiele z ziół ma właściwości przeciwbakteryjne, przeciwwirusowe, przeciwzapalne. Surowcami roślinnymi, które posiadają właściwości mukolityczne i są pomocne na katar i zatoki są:

• bromelaina - składnik czynny z ananasa będący proteolitycznym enzymem “tnącym” flegmę na mniejsze fragmenty,
• tymianek - dodatkowo działający bakteriobójczo,
• bez czarny - wykazujący działanie protekcyjne śluzówkę, ogranicza obrzęk błony śluzowej i przepuszczalność naczyń krwionośnych,
• pierwiosnek lekarski - działa przeciwwirusowo i przeciwbakteryjnie,
• goryczka żółta – wykazuje aktywność przeciwzapalną i dodatkowo wspiera odporność,
• chrzan pospolity - działa przeciwbakteryjnie i grzybobójczo. 

Czym wspomagać się przy leczeniu kataru i zatok - domowe sposoby na zatoki

Jakie są domowe sposoby na chore zatoki? Część pacjentów chętnie sięga po ciepłe okłady na zatoki, które umieszcza się pod oczami i na czole. W tym celu przyda się gaza czy chusta zamoczona w ciepłej wodzie. Można też wykorzystać kompresy żelowe, które zależnie od potrzeb trzeba schłodzić lub podgrzać(nawet w mikrofalówce).

Niektórzy pacjenci odczuwają poprawę komfortu dzięki nawilżaniu dróg oddechowych - pobudza ono ruch rzęsek, co wspiera oczyszczanie i jest pomocne w udrożnieniu zatok oraz eliminacji z nich śluzu. W ostatnim czasie na popularności zyskała wspomniana już irygacja zatok i nosa. Zwolennicy domowych sposobów na zapalenie zatok korzystają też z inhalacji parą gorącej wody z kilkoma kroplami olejku eterycznego np. eukaliptusowego, miętowego lub sosnowego. Inną metodą są inhalacje z użyciem soli fizjologicznej lub wodnego roztworu hipertonicznego chlorku sodu (od 2 do 3%). Dostępne w aptece w postaci wygodnych ampułek do nebulizacji. Warto również pomyśleć o odpowiednim nawilżaniu pomieszczeń - suche powietrze sprzyja zaleganiu śluzu.

Ostre i przewlekłe zapalenie zatok - objawy pojawiające się w przebiegu tych chorób wpływają negatywnie na odczuwaną jakość życia. O ile w przypadku ostrej infekcji, utrzymującej się kilka dni, komfort zaburzony jest tylko krótkotrwale, o tyle przewlekłe zapalenie zatok wpływa negatywnie na codzienne funkcjonowanie w większym stopniu niż chociażby przewlekła niewydolność serca. Najbardziej uciążliwe są dla pacjentów: niedrożność nosa, brak swobodnego oddychania oraz zaburzenia lub brak smaku i węchu. Zatoki wypełnione wydzieliną często powodują rozpierający ból twarzy, który przy długotrwałym utrzymywaniu się również jest bardzo dokuczliwy. Przedłużające się objawy choroby zawsze powinny skłaniać do wizyty u lekarza. Jeśli infekcja przebiega łagodnie, początkowo można samodzielnie stosować skuteczne leki na zapalenie zatok, które uśmierzają dolegliwości i poprawią samopoczucie pacjenta.