Co to jest insulinooporność? Jak można ją pokonać?

Co to jest insulinooporność?

Co to jest insulinooporność (insulin resistance)? Najprościej można powiedzieć, że jest to zaburzenie metaboliczne polegające na obniżeniu wrażliwości tkanek na insulinę. Jak wiadomo, podstawowym źródłem energii dla komórek jest glukoza. Może ona pochodzić z pożywienia lub być wytwarzana w procesach zachodzących w organizmie. Gdy spożywamy posiłek, poziom glukozy we krwi rośnie. W odpowiedzi na to, dochodzi do wzrostu uwalniania insuliny z trzustki. Insulina to hormon, który umożliwia transport glukozy do wszystkich komórek ciała. Dzięki połączeniu insuliny z określonymi receptorami na powierzchni komórek, glukoza może przedostać się do ich wnętrza i pełnić swoją rolę paliwa energetycznego.

 W efekcie tego działania, poziom glukozy we krwi spada. Zatrzymane są też procesy, których celem jest produkcja glukozy. Nasilone zostają natomiast reakcje, prowadzące do utworzenia zapasów glukozy na przyszłość.

 U osób z insulinoopornością te procesy ulegają zaburzeniu. Wzrost poziomu glukozy we krwi powoduje wyrzut insuliny. Tkanki zaczynają jednak “stawiać opór” przy kontakcie z insuliną. Glukoza nie jest już tak efektywnie transportowana do ich wnętrza. We krwi utrzymuje się podwyższone stężenie glukozy. Początkowo, wewnątrzustrojowe mechanizmy kompensacyjne próbują poradzić sobie z tą sytuacją, zwiększając ilość produkowanej w organizmie insuliny. Z czasem, mechanizmy te ulegają jednak wyczerpaniu. Rozwija się stan przedcukrzycowy, a bez odpowiedniej interwencji - cukrzyca.

Jakie są rodzaje insulinooporności?

Insulinooporność nie jest jednorodnym zaburzeniem. W zależności od mechanizmu powstawania, miejsca występowania oraz przyczyny można wyróżnić kilka jej rodzajów. Wspólną cechą wszystkich postaci jest niewątpliwie zmniejszona wrażliwość tkanek na działanie insuliny, co prowadzi do konieczności wydzielania coraz większych ilości tego hormonu przez trzustkę w celu utrzymania prawidłowego stężenia glukozy we krwi.

Rodzaje insulinooporności związane z lokalizacją zaburzeń metabolicznych:

• Insulinooporność obwodowa - jest najczęściej spotykaną postacią insulinooporności. Dotyczy głównie mięśni szkieletowych oraz tkanki tłuszczowej, które słabiej reagują na insulinę. Ten typ insulinooporności jest silnie związany z nadmierną masą ciała, szczególnie otyłością brzuszną, małą aktywnością fizyczną oraz nieprawidłową dietą.
• Insulinooporność wątrobowa- komórki wątroby stają się mniej wrażliwe na działanie insuliny. Prawidłowo insulina hamuje produkcję glukozy przez wątrobę. W przypadku insulinooporności mechanizm ten jest zaburzony, przez co wątroba nadal uwalnia glukozę do krwiobiegu mimo jej prawidłowego lub podwyższonego stężenia. Skutkiem może być wzrost glikemii na czczo.

Inny rodzaj klasyfikacji określa patomechanizm powstawania zaburzeń. W tym wypadku podział insulinooporności jest następujący:

• Insulinooporność prereceptorowa - problem powstaje jeszcze przed związaniem insuliny z receptorem insulinowym, dotyczy nieprawidłowości związanych z insuliną jako hormonem. Może mieć związek z obecnością przeciwciał przeciw insulinie, wytwarzaniem nieprawidłowej cząsteczki insuliny o zmniejszonej aktywności biologicznej lub zaburzeniami metabolizmu lub degradacji insuliny.
• Insulinooporność receptorowa - do zaburzeń dochodzi na poziomie receptora insulinowego znajdującego się na powierzchni komórki. Ich przyczyną mogą być zmniejszona liczba receptorów insulinowych, ograniczone powinowactwo receptora do insuliny, mutacje genu receptora insulinowego lub obecność autoprzeciwciał blokujących receptor insulinowy.
• Insulinooporność poreceptorowa (postreceptorowa) - insulina prawidłowo wiąże się z receptorem, jednak zaburzone jest przekazywanie sygnału wewnątrz komórki. Jest to najczęstsza postać insulinooporności, obserwowana u osób z otyłością, zespołem metabolicznym i cukrzycą typu 2. Istotną rolę odgrywają tutaj przewlekły stan zapalny, nadmiar wolnych kwasów tłuszczowych oraz gromadzenie lipidów w tkankach.

W medycynie funkcjonują również takie pojęcia jak:

• Insulinooporność fizjologiczna - przejściowe zmniejszenie wrażliwości na insulinę pojawiające się w ciąży, okresie dojrzewania lub starzenia się organizmu.
• Insulinooporność wtórna - może rozwinąć się na skutek innych chorób lub pod wpływem określonych czynników. Może towarzyszyć zaburzeniom hormonalnym (tj. zespół policystycznych jajników (PCOS), zespół Cushinga, akromegalia czy niedoczynność tarczycy), sterydoterapii, przewlekłym stanom zapalnym oraz paleniu tytoniu.
• Insulinooporność pierwotna (genetyczna, wrodzona mniejsza wrażliwość tkanek na działanie insuliny) - zaburzenie wynika z czynników genetycznych, może występować rodzinnie i prowadzić do ciężkich zaburzeń gospodarki węglowodanowej już w młodym wieku. Ma ono związek z dysfunkcją receptorów lub procesów przekazywania sygnału insulinowego wewnątrz komórek.

Jakie są przyczyny obniżonej wrażliwości tkanek na działanie insuliny?

Insulinooporność diagnozowana jest na przestrzeni ostatnich lat coraz częściej. Szacuje się, że może ona dotyczyć 10-30% populacji, głównie osób otyłych i z nadwagą. Zbyt duża masa ciała jest główną przyczyną insulinooporności. Rzadziej, zaburzenie to dotyka osoby z prawidłową masą ciała. Oto czynniki, które prowadzą do zwiększonego ryzyka insulinooporności:

• nadmierne spożycie kalorii,
• duże ilości tkanki tłuszczowej trzewnej,
• brak lub niska aktywność fizyczna,
• narażenie na długotrwały stres,
• przyjmowanie niektórych leków (na przykład niektórych leków antykoncepcyjnych, hormonów tarczycy, czy glikokortykosteroidów),
• ciąża - naturalny jest spadek insulinowrażliwości tkanek szczególnie w II i III trymestrze ciąży. Czasami jednak jest on na tyle duży, że rozwija się cukrzyca ciążowa. Insulinooporność w ciąży częściej dotyczy kobiet z wysoką masą ciała i znacznym przyrostem wagi podczas ciąży.

 
Nie do końca jasny jest związek alkoholu z insulinoopornością. Choć osobom zmagającym się z tym zaburzeniem często zaleca się ograniczenie lub wyeliminowanie alkoholu, nie potwierdzono aby rzeczywiście przełożyło się to na wzrost wrażliwości tkanek na działanie insuliny. Inaczej jest w przypadku palenia papierosów. U palaczy dochodzi wówczas do aktywacji licznych procesów, które ostatecznie prowadzą do wzrostu insulinooporności. Pewien wpływ na rozwój insulinooporności mają też uwarunkowania genetyczne.

Jakie są typowe objawy insulinooporności?

Insulinooporność - objawy tego zaburzenia u większości osób w ogóle nie występują. U niektórych pacjentów pojawiają się jednak przebarwienia skóry, tzw. rogowacenie ciemne. W fałdach skóry (np. pod pachami lub na szyi) można zaobserwować wówczas symetryczne ciemne plamy, które mogą ulegać rogowaceniu. W większości przypadków, insulinooporność przebiega jednak bezobjawowo. Daje o sobie znać dopiero, gdy rozwinie się cukrzyca. Objawy, które mogą pojawić się wówczas u pacjentów to wzmożone pragnienie, częste oddawanie moczu, osłabienie, senność i niecelowa utrata masy ciała.

Insulinooporność przez wiele osób jest postrzegana jako przyczyna otyłości. W rzeczywistości jest jednak odwrotnie. To otyłość prowadzi do spadku wrażliwości komórek na insulinę. Z drugiej strony, osoby zmagające się z insulinoopornością mogą mieć problem z obniżeniem masy ciała. Duża ilość insuliny w organizmie ogranicza rozpad komórek tłuszczowych i jednocześnie wpływa na wzrost tkanki tłuszczowej. Odchudzanie się przy współistniejącej insulinooporności staje się więc trudniejsze.

Jak rozpoznać insulinooporność? Jakie badania wykonać?

Insulinooporność - diagnoza tego zaburzenia nie należy do najłatwiejszych. Nie istnieje jedno badanie laboratoryjne pozwalające na rozpoznanie insulinooporności w codziennej praktyce klinicznej. Rozpoznanie opiera się na całościowej ocenie obrazu klinicznego, obecności czynników ryzyka oraz wyników badań laboratoryjnych. Tak zwanym “złotym standardem”, czyli najlepszą metodą służącą do wykrywania insulinooporności jest klamra euglikemiczno-hiperinsulinowa. Polega ona na dożylnym podawaniu pacjentowi insuliny i jednoczesnym podaniu wlewu roztworu glukozy. Badanie to umożliwia sprawdzenie, jak szybko podawana glukoza jest wychwytywana przez tkanki. Metoda klamry euglikemiczno-hiperinsulinowej nie jest stosowana powszechnie.

Znacznie częściej, w diagnostyce insulinooporności wykorzystuje się wskaźnik HOMA-IR. Pokazuje on zależność między stężeniami glukozy i insuliny we krwi na czczo. Zaleca się przeprowadzenie pomiaru HOMA-IR 3-4 razy. Nie został ustalony przedział, w jakim powinny mieścić się prawidłowe wyniki. Często insulinooporność diagnozowana jest przy wartości HOMA-IR > 2. Można jednak spotkać się z inną wartością progową.

Innym wskaźnikiem, który może być pomocny przy wykrywaniu insulinooporności jest QUICKI. Oblicza się go wykonując oznaczenie glukozy i insuliny na czczo. Przyjmuje się, że uzyskanie wyniku mniejszego niż 0,34 wskazuje na obniżoną wrażliwość tkanek na insulinę.

Zdarza się, że insulinooporność diagnozowana jest na podstawie stężenia insuliny podczas doustnego testu obciążenia glukozą. Nie ma jednak obecnie żadnych dowodów naukowych na to, aby uzyskane w ten sposób wyniki pozwalały wysnuć wnioski na temat obecności lub braku insulinooporności. Nie zaleca się więc wykorzystywania testu doustnego obciążenia glukozą, jako badania w diagnostyce insulinooporności.

Redukcja masy ciała, aktywność fizyczna, dieta oraz inne sposoby na insulinooporność

Podstawą postępowania u osób z insulinoopornością jest modyfikacja stylu życia. Aktualne dane naukowe wskazują, że największe korzyści przynoszą zredukowanie masy ciała, regularna aktywność fizyczna oraz trwała zmiana nawyków żywieniowych. U osób z nadwagą lub otyłością już utrata około 5–7% wyjściowej masy ciała wiąże się z poprawą wrażliwości tkanek na insulinę i zmniejszeniem ryzyka rozwoju cukrzycy typu 2

Bardzo ważny w leczeniu i zapobieganiu insulinooporności jest regularny wysiłek fizyczny. Aktywność powoduje wzrost wrażliwości tkanki mięśniowej na insulinę. Zarówno trening aerobowy (np. szybki marsz, jazda na rowerze, pływanie), jak i trening oporowy zwiększają wychwyt glukozy przez mięśnie oraz poprawiają insulinowrażliwość. Nie wspominając już o innych korzystnych efektach regularnego wysiłku, takich jak chociażby poprawa samopoczucia i wspomaganie procesu odchudzania lub utrzymanie prawidłowej masy ciała. Najlepiej byłoby uprawiać sport przez 200-300 minut w tygodniu. Chociaż korzystny efekt obserwuje się już po pojedynczej sesji wysiłku, natomiast regularne ćwiczenia prowadzą do trwałych adaptacji metabolicznych w mięśniach, tkance tłuszczowej i wątrobie.

Nie ma jednej uniwersalnej diety sprawdzającej się u każdej osoby z insulinoopornością. Właściwie może być ona podobna do tej, która zalecana jest diabetykom (osobom chorującym na cukrzycę). Węglowodany powinny dostarczać ok. 45% całkowitej energii, a tłuszcze 25-40%. Bardzo ważny jest wybór odpowiednich produktów spożywczych. Zaleca się, aby głównym źródłem węglowodanów były pełnoziarniste produkty zbożowe. Unikać należy natomiast cukrów prostych, zawartych w cukrze, miodzie, słodyczach, wypiekach i napojach owocowych. Lepiej wybierać takie bez dodatku cukru, a na co dzień można zastępować go słodzikami, które również nadają potrawie odpowiedni smak, a jednocześnie są bezpieczniejsze dla zdrowia. Istotnym elementem diety jest też błonnik. Powinien być on spożywany w ilości 25 g na dobę. Jeśli trudno jest go przyjmować w formie posiłków, można sięgnąć po błonnik w proszku. Błonnik jest też częstym składnikiem preparatów na odchudzanie i oczyszczanie organizmu. Spośród tłuszczów, zaleca się wybierać te roślinne (oprócz oleju palmowego). Osoby z podwyższonym poziomem lipidów we krwi powinny ograniczyć spożycie tłuszczów nasyconych. Szczególnie szkodliwe są tłuszcze trans, powszechnie obecne w przetworzonej żywności

Komponując codzienne menu warto wybierać produkty o niskim indeksie glikemicznym. Po spożyciu danego produktu o niskim IG następuje stosunkowo powolny i niewielki wzrost stężenia glukozy we krwi. Warto pamiętać, że schładzanie i nie rozgotowywanie produktów spożywczych obniża indeks glikemiczny potraw. Więcej na ten temat przeczytasz tutaj: Dieta cukrzycowa – co wolno, a czego nie? Produkty z niskim indeksem glikemicznym.

Jak wygląda leczenie insulinooporności? 

Insulinooporność nie jest samodzielną jednostką chorobową, lecz zaburzeniem metabolicznym związanym ze zwiększonym ryzykiem rozwoju stanu przedcukrzycowego, cukrzycy typu 2 oraz chorób sercowo-naczyniowych. Dlatego celem postępowania jest przede wszystkim ograniczenie ryzyka powikłań metabolicznych i poprawa kontroli gospodarki węglowodanowej. Właśnie dlatego w tym kontekście największe znaczenie ma dieta, regularna aktywność fizyczna i zmniejszanie masy ciała. Farmakoterapia może być jedynie metodą wspomagającą dietę i pozostałe zmiany w stylu życia. Leki na insulinooporność to przede wszystkim metformina (np. Metformax, Glucophage, Siofor), rzadziej glitazony. Metformina dostępna jest na receptę. Lek zwiększa wrażliwość tkanki mięśniowej na insulinę oraz zmniejsza produkcję glukozy w wątrobie. Dodatkowo, opóźnia też wchłanianie spożywanej glukozy z jelit. Dlatego po jej zastosowaniu następuje obniżenie poziomu glukozy we krwi.

Do czego może prowadzić nieleczona insulinooporność?

Długotrwale utrzymująca się insulinooporność zwiększa ryzyko rozwoju wielu zaburzeń metabolicznych. Początkowo organizm kompensuje obniżoną wrażliwość na insulinę poprzez zwiększenie jej wydzielania, jednak z czasem trzustka nie jest już w stanie produkować odpowiednich ilości insuliny.

Nieleczona insulinooporność może prowadzić do:

• stanu przedcukrzycowego (nieprawidłowej glikemii na czczo i/lub nieprawidłowej tolerancji glukozy),
• cukrzycy typu 2 w wyniku postępującego pogorszenia funkcji komórek beta trzustki,
• zespołu metabolicznego, obejmującego, m.in. otyłość brzuszną, zaburzenia lipidowe i nadciśnienie tętnicze,
• chorób sercowo-naczyniowych, w tym miażdżycy, choroby niedokrwiennej serca, zawału serca i udaru mózgu,
• niealkoholowej stłuszczeniowej choroby wątroby (NAFLD/MASLD),
• zaburzeń płodności i zespołu policystycznych jajników (PCOS) u kobiet.

Ryzyko wystąpienia tych powikłań zależy od wielu czynników, m.in. masy ciała, sposobu żywienia, poziomu aktywności fizycznej oraz predyspozycji genetycznych. Dlatego wczesne wdrożenie zmian stylu życia odgrywa kluczową rolę w ograniczaniu następstw insulinooporności.

FAQ - najczęstsze pytania o insulinooporność

Czy insulinooporność zawsze prowadzi do rozwoju cukrzycy typu 2?

Insulinooporność nie zawsze prowadzi do rozwoju cukrzycy typu 2. Choć jest jednym z najważniejszych czynników ryzyka tej choroby, jej obecność nie oznacza, że cukrzyca rozwinie się u każdej osoby.

Mam problem z redukcją masy ciała, czy możliwe że mam insulinooporność?

Trudności ze spadkiem masy ciała mogą współwystępować z insulinoopornością, ale nie są jej charakterystycznym objawem. Jeśli problemom z utratą kilogramów towarzy m.in. otyłość brzuszna, zaburzenia glikemii lub cukrzyca typu 2 w rodzinie, warto skonsultować się z lekarzem i wykonać odpowiednie badania.

Czy zbyt mała ilość snu obniża wrażliwość tkanek na działanie insuliny?

Zarówno krótkotrwały, jak i przewlekły niedobór snu może pogarszać wrażliwość tkanek na insulinę oraz zwiększać ryzyko zaburzeń metabolicznych.

Czy insulinooporność sprzyja rozwojowi otyłości?

Insulinooporność i otyłość są ze sobą ściśle powiązane i często wzajemnie się nasilają. Nadmierna masa ciała zwiększa ryzyko insulinooporności, a z kolei towarzysząca jej hiperinsulinemia może sprzyjać dalszemu gromadzeniu tkanki tłuszczowej.

Insulinooporność u większości osób których dotyczy wynika z niezdrowego, mało aktywnego trybu życia. Może rozwijać się nawet przez kilka lat, ostatecznie prowadząc do stanu przedcukrzycowego i cukrzycy. Warto więc wprowadzić zdrowe nawyki do codzienności, aby odwrócić insulinooporność, póki jeszcze jest to możliwe.