Antykoncepcja - wszystko co chcesz wiedzieć, ale boisz się zapytać!

Co to jest antykoncepcja i jaka jest jej rola?

Antykoncepcja oznacza zapobieganie ciąży. Jej rolą jest uniemożliwienie zapłodnienia lub zagnieżdżenia się zapłodnionej komórki jajowej w błonie śluzowej macicy. Obecnie, dostępne są różne rodzaje antykoncepcji. Jakie są typy antykoncepcji? Można korzystać z antykoncepcji naturalnej, mechanicznej, farmakologicznej, czy też trwałej- chirurgicznej. Metody te różnią się między sobą skutecznością, prostotą, wygodą stosowania, ewentualnymi ograniczeniami, możliwymi działaniami niepożądanymi, odwracalnością oraz ceną. Dostępne metody antykoncepcji to:

• prezerwatywy dla mężczyzn i prezerwatywy dla kobiet,
• kapturek antykoncepcyjny,
• tabletki antykoncepcyjne dwuskładnikowe,
• tabletki jednoskładnikowe,
• plastry antykoncepcyjne,
• krążek dopochwowy,
• hormonalna wkładka wewnątrzmaciczna,
• niehormonalna wkładka wewnątrzmaciczna,implanty antykoncepcyjne,
• zastrzyki antykoncepcyjne,
• antykoncepcja awaryjna, czyli tzw. “tabletka po”,
• chirurgiczne metody antykoncepcji - wazektomia u mężczyzn i podwiązanie jajowodów u kobiet,
• środki plemnikobójcze,
• stosunek przerywany,
• naturalne planowanie rodziny. 

Jak widać, metod antykoncepcyjnych jest obecnie całkiem sporo. Największą popularnością cieszą się mechaniczne metody antykoncepcji oraz metody hormonalne. Te pierwsze nie tylko pozwalają zapobiegać niechcianej ciąży, ale także chronią przed chorobami przenoszonymi drogą płciową. Są też w zasadzie pozbawione potencjalnych skutków ubocznych, z wyjątkiem osób uczulonych na tworzywo z którego są one wykonane. Chociaż obecnie na rynku dostępnych jest wiele alternatyw. Wyroby produkowane z poliizoprenu lub poliuretanu są bezpieczne dla osób uczulonych na białka kauczuku naturalnego, zawartych w lateksie. Z kolei środki wpływające bezpośrednio na organizm kobiety hormonalne metody antykoncepcji są najczęściej rekomendowane przez lekarzy. Pacjentki najczęściej decydują się na doustne tabletki antykoncepcyjne, ale warto pamiętać, że wiele alternatywnych metod hormonalnych pozawala dobrać je z uwagi stan zdrowia, potrzebę osiągnięcia dodatkowych korzyści, tryb życia i preferencje pacjentki. Wybierając metodę antykoncepcyjną znaczenie ma wskaźnik Pearla, pozwalający określić skuteczność danej metody.

Wskaźnik Pearla - czyli jaka antykoncepcja jest najskuteczniejsza?

Wskaźnik Pearla jest to najczęściej stosowany współczynnik, określający skuteczność danej metody antykoncepcyjnej. Jego wartość świadczy o tym, do ilu ciąż dochodzi u 100 kobiet korzystających z określonego sposobu antykoncepcji przez okres 12 miesięcy, przy założeniu, że jest on prawidłowo stosowany. Dlatego też im niższy wskaźnik Pearla, tym metoda antykoncepcji jest najbardziej skuteczna, co głównie dotyczy metod długofalowych. Są one jednocześnie najmniej wymagające od pacjentki.

Za skuteczne w zapobieganiu ciąży uważane są chociażby popularne tabletki antykoncepcyjne. W ich przypadku, ryzyko błędu i niepowodzenia antykoncepcji jest jednak znacznie większe. Aby działanie tabletek hormonalnych było efektywne, konieczne jest ich prawidłowe stosowanie. Tymczasem połowa kobiet korzystających z tej metody antykoncepcji zapomina o przyjęciu 1 tabletki, a 20-23% kobiet zapomina o zażyciu 2 lub większej ilości tabletek w jednym cyklu.

Wskaźnik Pearla dla wybranych metod antykoncepcji wynosi:

• prezerwatywy męskie - 2 przy idealnym stosowaniu, a 13 przy typowym “nieidealnym” stosowaniu,
• tabletki antykoncepcyjne jednoskładnikowe i dwuskładnikowe - 0,3 przy idealnym stosowaniu, a 7 przy typowym stosowaniu,
• zastrzyk antykoncepcyjny - 0,05,
• implant antykoncepcyjny - 0,1,
• sterylizacja męska - 0,1,
• sterylizacja damska - 0,5,
• stosunek przerywany - 4 przy idealnym korzystaniu z tej metody, a 10 przy typowym, obarczonym dość wysokim ryzykiem niepowodzenia. 

Jaka jest najlepsza antykoncepcja? Za bardzo skuteczne metody antykoncepcji uchodzą te, których wartość wskaźnika Pearla mieści się w zakresie 0-0,9. Skuteczne metody to te, których wskaźnik Pearla wynosi 1-9. Jeśli mieści się w granicach 10-19, metoda ta jest umiarkowanie skuteczna. Niską skuteczność antykoncepcyjną wykazują środki plemnikobójcze (wskaźnik Pearla 8-36). Z kolei naturalne metody antykoncepcji cechuje zróżnicowana skuteczność zależna głównie od samodyscypliny (wskaźnik Pearla 0,6-20). Zdecydowanie bardziej rekomendowane są nowoczesne metody objawowo-termiczne (np. metody Rötzera) niż tradycyjna metoda kalendarzykowa.

Jakie są dostępne hormonalne metody antykoncepcji?

Postacie leków antykoncepcyjnych zawierających w swoim składzie hormony i ich pochodne to: tabletki, plastry, wkładki, zastrzyki, krążki oraz implanty. Różnią się one między sobą sposobem działania, skutecznością oraz łatwością użytkowania. Najbardziej popularne są tabletki antykoncepcyjne. Tabletki dwuskładnikowe zawierają progestagen i estrogen. Hamują uwalnianie komórki jajowej, czyli zapobiegają owulacji. Progestagen dodatkowo zwiększa gęstość śluzu szyjkowego, przez co utrudnia plemnikom przedostanie się do macicy. Tabletki jednoskładnikowe zawierają tylko progestagen. Ich działanie polega głównie na zagęszczaniu śluzu i utrudnianiu połączenia się komórki jajowej z plemnikiem. Niektóre preparaty hamują też owulację.

Jaka jest skuteczność tabletek antykoncepcyjnych?

Skuteczność tej metody może być bardzo wysoka, o ile jest ona prawidłowo stosowana. Ważne jest regularne przyjmowanie leku, najlepiej o tej samej godzinie. Wiele kobiet nie wie co robić w przypadku pominięcia tabletki antykoncepcyjnej. Jeśli:

• pominięta została 1 tabletka, a czas który minął od planowanej godziny jej przyjęcia jest mniejszy niż 12 godzin  - należy zażyć tabletkę i normalnie kontynuować terapię,
• pominięta została 1 tabletka, a czas który minął od planowanej godziny jej przyjęcia jest większy niż 12 godzin - należy przyjąć pominiętą tabletkę jednocześnie z kolejną, a następnie normalnie kontynuować terapię,
• pominięte zostały 2 tabletki w 1. lub 2. tygodniu - należy przyjmować po 2 tabletki przez 2 dni, a następnie normalnie kontynuować terapię, w tym przypadku konieczne jest stosowanie dodatkowego zabezpieczenia przez tydzień,
• pominięte zostały 2 tabletki w 3 tygodniu - należy zacząć nowe opakowanie leku i jednocześnie korzystać z dodatkowego zabezpieczenia przez tydzień,
• pominięte zostały 3 lub więcej tabletek - należy zacząć nowe opakowanie leku i jednocześnie korzystać z dodatkowego zabezpieczenia przez tydzień. 

Pominięcie tabletki antykoncepcyjnej najczęściej ma miejsce w 1. tygodniu, w którym powinno się rozpocząć nowe opakowanie leku. Niektóre leki mają 21 tabletek, po których następuje 7-dniowa przerwa w ich stosowaniu, inicjująca krwawienie. Inne preparaty zawierają 28 tabletek, przy czym tylko 21 z nich zawiera hormony. Pozostałe 7 to tabletki placebo. Codzienne przyjmowanie tabletki może ograniczać ryzyko zapomnienia o konieczności rozpoczęcia nowego opakowania.

Tabletki antykoncepcyjne dwuskładnikowe i jednoskładnikowe wyróżniają się wysoką skutecznością i odwracalnością. Wykazują dodatkowo wiele innych zalet:

• pomagają na nieregularne krwawienia,
• zmniejszają obfitość miesiączek,
• łagodzą objawy PMS (w określonych przypadkach),
• zmniejszają dolegliwości bólowe pojawiające się podczas miesiączki,
• mogą zmniejszać ryzyko raka jajnika, czy endometriozy (ale zwiększać ryzyko raka szyjki macicy).

Bez wątpienia doustna antykoncepcja hormonalna ma też swoje wady. Wśród częstych działań niepożądanych, które mogą pojawić się w wyniku stosowania tabletek antykoncepcyjnych wymienić można:

• przyrost masy ciała,
• spadek libido,
• nudności i inne dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego,
• tkliwość i bolesność piersi,
• wahania nastroju.

Nierzadko są one na tyle uciążliwe dla pacjentki, że powodują rezygnację z tego rodzaju antykoncepcji. 

Jak dobrać tabletki antykoncepcyjne, aby nie przytyć? Na to pytanie nie ma jednoznacznej i prostej odpowiedzi. Wzrost masy ciała jest częstym działaniem niepożądanym, który dotyczy wielu, choć oczywiście nie wszystkich kobiet. Jeśli wybrane tabletki prowadziły do wzrostu masy ciała, warto porozmawiać o tym z lekarzem. Być może zmiana leku antykoncepcyjnego na inny o odmiennym składzie, nie spowoduje takiego działania.

Tabletka dzień po, czyli jak działa antykoncepcja awaryjna?

Jednym z rodzajów antykoncepcji hormonalnej jest też “pigułka dzień po”. Jest to antykoncepcja awaryjna, z której powinno korzystać się jedynie sporadycznie w wyjątkowych sytuacjach. “Tabletka po” hamuje lub opóźnia owulację. Jej skuteczność jest tym większa, im szybciej po stosunku zostanie zażyta. Zaleca się przyjąć ją nie później niż po upływie 72 - 120 godzin od zbliżenia (w zależności od preparatu). “Tabletka dzień po” - skutki uboczne które mogą wystąpić po jej zastosowaniu to m.in. bóle brzucha, mdłości, wymioty, bolesne miesiączkowanie, bóle pleców, bóle i zawroty głowy, wahania nastroju oraz zmęczenie. Tego typu środki antykoncepcyjne są w Polsce dostępne na receptę.

Krążki antykoncepcyjne

Kolejnym rodzajem antykoncepcji hormonalnej są krążki. Mechanizm ich działania jest taki sam jak w przypadku tabletek antykoncepcyjnych. Krążek umieszcza się w pochwie raz na 3 tygodnie. Po ich upływie konieczna jest 7-dniowa przerwa, w której dochodzi do krwawienia. Następnie, aplikuje się kolejny krążek. Należy prawidłowo wprowadzić go do pochwy. Lekarz podczas zlecania leku powinien dokładnie poinstruować kobietę jak właściwie zakładać i wyjmować krążek. Jeśli przypadkowo (np. podczas stosunku) znajdzie się on poza pochwą przez czas krótszy niż 3 godziny, trzeba umyć go pod letnią wodą i ponownie umieścić w pochwie. Jeśli natomiast czas przebywania krążka antykoncepcyjnego poza pochwą był dłuższy lub trudno jest to określić, należy założyć nowy krążek, a przez kolejnych 7 dni stosować dodatkowe zabezpieczenie. 

Plastry antykoncepcyjne

Stosowanie plastrów antykoncepcyjnych jest bardzo wygodne. Nakleja się je na skórę raz w tygodniu, o podobnej godzinie. Ich działanie jest analogiczne do tabletek. Z kolei Zastrzyki antykoncepcyjne stosuje się rzadziej - raz na 3 miesiące. Jest to bardzo skuteczna metoda antykoncepcji. Jednocześnie, powrót płodności po zakończeniu korzystania z zastrzyków, może trwać dłużej w porównaniu z doustnymi lekami antykoncepcyjnymi.

Implanty antykoncepcyjne

Implant antykoncepcyjny jest nowoczesną i jednocześnie jeszcze dość trudno dostępną metodą antykoncepcji. Jego dużą zaletą jest czas działania. Implant umieszcza się pod skórą raz na 3 lata. Wadą jest wysoka cena i trudniejsza dostępność w porównaniu z innymi metodami antykoncepcji. Długim czasem działania wyróżnia się też hormonalna wkładka domaciczna. Jest ona wprowadzana do narządów rodnych przez ginekologa. Podobnie jak implant, wkładka hormonalna zagęszcza śluz szyjkowy, dzięki czemu zmniejsza ruchliwość plemników, a także prowadzi do zmian w błonie śluzowej macicy, które zapobiegają zagnieżdżeniu się zarodka.

Antykoncepcja hormonalna ma swoje ograniczenia. Zawsze należny brać pod uwagę bezpieczeństwa stosowania antykoncepcji hormonalnej. Jest ona przeciwwskazana u kobiet, u których występuje ryzyko chorób układu krążenia lub stwierdzona została żylna choroba zakrzepowo-zatorowa, tętnicze zaburzenia zakrzepowo-zatorowe, zdiagnozowano ciężkie choroby wątroby, zapalenie trzustki lub dochodzi do krwawień z pochwy o nieznanej przyczynie. Dlatego przed jej rozpoczęciem należy skonsultować się z lekarzem i wykonać odpowiednie badania, mając świadomości wpływu antykoncepcji hormonalnej na organizm kobiety.

Mechaniczne metody antykoncepcji

Najbardziej popularnym rodzajem antykoncepcji mechanicznej są prezerwatywy męskie. Ich zaletą jest łatwa dostępność i niewielka cena. Antykoncepcja mechaniczna jako jedyna zapewnia ochronę przed chorobami, które rozprzestrzeniają się drogą płciową. Skuteczność prezerwatyw męskich jest wysoka - ich wskaźnik Pearla wynosi 2. Warunkiem tak dużej efektywności jest jednak właściwe korzystanie z prezerwatywy. Jak poprawnie założyć prezerwatywę? Należy nałożyć ją na penisa przed samym stosunkiem. W pierwszej kolejności trzeba poprawnie zidentyfikować jej zewnętrzną i wewnętrzną stronę. Następnie delikatnie ściskając końcówkę ze zbiorniczkiem, rozwinąć prezerwatywę na członku drugą ręką. Prezerwatywa ma dobrze przylegać do członka i nie powinna się zsuwać. Jest to produkt jednorazowego użytku.

Zdecydowanie mniej popularne są prezerwatywy damskie oraz kapturki antykoncepcyjne. Wszystkie metody mechaniczne tworzą fizyczną barierę, zapobiegającą przedostawaniu się plemników do pochwy i połączeniu z komórką jajową. Nie posiadają działań niepożądanych ani przeciwwskazań (osoby uczulone na lateks mogą korzystać z prezerwatyw bezlateksowych), jak ma to miejsce w przypadku hormonalnej antykoncepcji. Są przydatne szczególnie dla osób, które współżyją sporadycznie lub nie chcą/nie mogą korzystać z hormonów.

Wazektomia i inne metody trwałej antykoncepcji

Wazektomia - co to? Wazektomia to zabieg, którego celem jest przerwanie ciągłości nasieniowodu. W efekcie nasienie wydostające się z członka jest pozbawione plemników. Jest to rodzaj trwałej antykoncepcji. Decyzję o jego przeprowadzeniu należy dokładnie przemyśleć. Czy wazektomia jest odwracalna? Możliwe jest odwrócenie efektu wazektomii, choć jest to trudne do zrobienia i bardziej skomplikowane. Nie w każdym przypadku rewazektomia  jest skuteczna. 

Zabieg wazektomii jest mniej inwazyjny niż sterylizacja kobiet. Podwiązanie jajowodów powoduje ich niedrożność. Obecnie, dostępne są różne, mniej i bardziej inwazyjne metody ubezpłodnienia kobiet. Sterylizacja kobieca również jest skuteczną i trwałą metodą antykoncepcji. Wskaźnik Pearla wynosi w jej przypadku 0,5. Jednocześnie jest ona bardzo trudno odwracalna, dlatego podobnie jak w przypadku wazektomii, decyzja o jej przeprowadzeniu powinna być dobrze przeanalizowana.

Naturalne metody antykoncepcyjne

Naturalną metodą antykoncepcyjną, równocześnie najmniej skuteczną spośród wszystkich do tej pory wymienionych, jest stosunek przerywany. Polega on na wyjęciu członka bezpośrednio przed wytryskiem. Jego zaletą jest brak konieczności stosowania jakichkolwiek leków, przygotowania się do stosunku (np. poprzez założenie prezerwatywy), a także brak jakichkolwiek kosztów. Warto jednak mieć na uwadze, że plemniki obecne są również w preejakulacie, który wydostaje się z członka jeszcze przed orgazmem. Ryzyko nieplanowanego zajścia w ciążę podczas korzystania z tej metody antykoncepcji jest więc dość wysokie. Stosunek przerywany może także negatywnie odbijać się na psychice partnerów. Stres i niepokój spowodowany poczuciem odpowiedzialności za wyjęcie członka w odpowiednim momencie mogą być na tyle duże, że prowadzą do zaburzeń erekcji. Metoda ta jest szczególnie odradzana mężczyznom, którzy dopiero zaczynają współżyć i jeszcze nie potrafią dobrze kontrolować swoich zachowań seksualnych.

Naturalna metoda planowania rodziny wymaga od kobiety dobrej znajomości swojego ciała i zachodzących w nim w ciągu cyklu menstruacyjnego zmian. Regularny pomiar temperatury, a także obserwacja śluzu szyjkowego pozwala wyznaczać dni płodne i tak planować współżycie, aby nie doszło do zapłodnienia lub wręcz przeciwnie - aby zajść w ciążę. Skuteczność tej metody jest mocno uzależniona od wiedzy kobiety na temat wskaźników płodności i ich prawidłowej obserwacji.

Dostępne są różnorodne metody zapobiegania niechcianej ciąży, tj. antykoncepcja hormonalna oraz niehormonalne metody: antykoncepcja mechaniczna oraz trwałe i chemiczne metody. Każda z nich ma swoje wady i zalety. Podczas wyboru odpowiedniej metody zapobiegania ciąży warto wziąć pod uwagę wiele czynników. Jest to chociażby wiek kobiety, jej stan zdrowia, obecność przeciwwskazań do stosowania antykoncepcji hormonalnej, plany prokreacyjne, regularność współżycia, a także indywidualne preferencje partnerów, co do danej metody. Większość rodzajów antykoncepcji jest w pełni odwracalna. W przypadku antykoncepcji hormonalnej, powrót płodności ma miejsce w ciągu kilku miesięcy maksymalnie do roku od zakończenia przyjmowania leku. Nie ma jednej metody antykoncepcji, która byłaby idealnym wyborem dla wszystkich osób. W każdym przypadku należy indywidualnie rozważyć, który rodzaj antykoncepcji będzie najlepszy dla danej kobiety, mężczyzny lub pary.