Zespół jelita drażliwego (IBS) - przyczyny, objawy, leczenie

Zespół jelita drażliwego (IBS) - przyczyny, objawy, leczenie

Zespół jelita drażliwego, czyli irritable bowel syndrome (IBS) to przewlekła choroba jelita cienkiego i grubego o charakterze czynnościowym. Towarzyszy jej złożony zespół objawów, wśród których wymienia się ból brzucha i dysfunkcje związane fizjologicznym oddawaniem kału.

Kto choruje na jelito drażliwe? Na zespół jelita drażliwego choruje ok. 4% populacji. Jednak zależnie od zakątka świata odnotowuje się różnice sięgające od kilku do kilkudziesięciu procent (ok. 30% w Meksyku). Grupą, w której najczęściej stwierdza się IBS, są osoby w wieku 18-39 lat z 2-krotną przewagą u kobiet. Jest to choroba dominująca w krajach zachodnich, a w obrębie USA i Kanady tyczy się aż 25% ludności, gdzie ⅔ to kobiety. Jest to jedno z najczęstszych zaburzeń czynnościowych jelit.

Zespół jelita drażliwego diagnozuje się wg Kryteriów Rzymskich IV. W definicji tej choroby możemy przeczytać, że IBS towarzyszy zaburzony rytm wypróżnień i zmiana w motoryce jelit. W chorobie jak zespół jelita drażliwego nie stwierdza się:

• tła organicznego (np. zmian anatomicznych)
• biochemicznego (np. związanego z ograniczoną aktywnością specyficznych enzymów lub receptorów w obrębie danego narządu).

Zespół jelita drażliwego - przyczyny

Zespół jelita drażliwego skupia wokół siebie zróżnicowane objawy i odmienną częstość występowania, co rzutuje na wspólny, ale jednocześnie odmienny obraz kliniczny choroby. Wyróżnia się cztery podtypy IBS, biorąc pod uwagę skalę BSF (określa uformowanie stolca) oraz Kryteria IV Rzymskie: 

• IBS z dominującą biegunką - występuje tutaj stolec określony na skali jako 6 (kłaczaste kawałki) i 7 (wodnisty stolec bez elementów stałych)
• z dominującym zaparciem -  stolec w skali 1 (pojedyncze zbite grudki) i 2 (podłużny grudkowaty kał)
• mieszany - występuje tutaj postać 1, 2, 6 i 7
• nieokreślony.

Zespół jelita drażliwego IBS - objawy

Jakie są objawy IBS? Mimo występowania czterech różnych postaci zespołu jelita drażliwego wspólnym mianownikiem jest ból brzucha. Jego charakter jest dwojaki - ból brzucha w IBS jest nawracający (okresowy) lub stały. Najczęściej zlokalizowany w podbrzuszu po lewej stronie. Dodatkowo określa się go jako ostry, spastyczny, kurczowy i co ważne - nie występuje w nocy i nie wybudza ze snu. Wyjątek stanowią pacjenci z IBS i bezsennością, u których odnotowuje się nocne bóle brzucha. 

Po czym poznać zespół jelita drażliwego? Kolejny typowy objaw zespołu jelita drażliwego to biegunka lub zaparcia. Biegunka w IBS jest zwykle półpłynna, wodnista, w której brak jest uformowanego stolca. Na wystąpienie biegunki w IBS znaczenie ma stres. Częściej występuje ona rano. W przypadku zaparcia w IBS, oprócz zmiany konsystencji stolca, stwierdza się też spadek w częstości jego oddawania. Oprócz tego defekacji towarzyszy niewspółmierny wysiłek fizyczny, a pacjent kończy oddawanie stolca z uczuciem niepełnego wypróżnienia. Część pacjentów z IBS odnotowuje za to czasowe występowanie okresu biegunkowego przemiennie z zaparciowym - czyli IBS podtyp mieszany.

W przebiegu zespołu jelita drażliwego mogą wystąpić też inne objawy:

• wzdęcia brzucha,
• obecność śluzu w kale,
• zgaga, nudności, wymioty, uczucie zalegania pokarmu w żołądku,
• zmęczenie i bóle głowy,
• zaburzenia nastroju, w tym lęk lub depresja.  

W przebiegu IBS mogą pojawić się także problemy z pęcherzem moczowym (np. częste oddawanie moczu), bóle pleców czy czynnościowe zaburzenie oddawania stolca typowe dla postaci zaparciowej IBS.

Zespół jelita drażliwego - objawy mogą pochodzić z dolnego i górnego odcinka przewodu pokarmowego. U wielu pacjentów pojawiają się również dolegliwości pozajelitowe, takie jak zaburzenia miesiączkowania, ból głowy i pleców. Może wystąpić też nocne oddawanie moczu oraz zaburzenia psychiczne.

Przyczyny zespołu jelita drażliwego

Jaka jest przyczyna zespołu jelita drażliwego? Obecnie dokładna etiologia choroby nie jest znana, jednak IBS uznaje się za chorobę wieloczynnikową. Dla jej wystąpienia znaczenie mają zarówno czynniki środowiskowe, psychospołeczne, jak i uwarunkowania genetyczne. Oprócz tego istotne są nietolerancje pokarmowe, przewlekły stres, przebyte infekcje oraz operacje.

Najważniejsze czynniki mające znaczenie dla pojawienia się IBS to:

• zaburzona oś jelita-mózg,
• nadwrażliwość trzewna,
• nasilenie aktywności układu współczulnego i spadek przywspółczulnego,
• zaburzona flora jelitowa,
• zakażenia m.in. bakteryjne i wirusowe.  

Co więcej kryje się za niektórymi przyczynami zespołu jelita nadwrażliwego?

Oś mózgowo-jelitowa a zespół jelita drażliwego

Zaburzenia w obrębie osi mózgowo-jelitowej przekładają się na wzmożoną perystaltykę jelit zależnie od stresu. Oprócz tego typowe sygnały docierające do jelit i z nich wychodzące są nieco inaczej odbierane. Dodatkowo nakłada się zmiana w zakresie czucia trzewnego (obniżony próg czucia trzewnego) - jelita jako narząd reagują nadmiernie względem standardowych bodźców (dochodzi przykładowo do poszerzenie jelita). Jak się również okazuje, za IBS odpowiedzialny może być również ośrodkowy układ nerwowy, a dokładniej mózg, który w części korowej wykazuje odmienną aktywność.

Układ nerwowy a jelito drażliwe

Dla funkcjonowania układu pokarmowego istotną rolę odgrywa układ nerwowych współczulny i przywspółczulny. Oba odpowiedzialne są za ruchliwość poszczególnych narządów np. funkcje skurczowe mające na celu przesuwanie się pokarmu. Oprócz tego odpowiadają również za produkcję soków trawiennych, co uznaje się jako funkcję wydzielniczą. W IBS homeostaza pomiędzy tymi układami jak zaburzona. Słabnie aktywność układu przywspółczulnego na korzyść większego udziału układu współczulnego. Co oznacza to w praktyce? Układ współczulny odpowiada za przyspieszenie perystaltyki, dlatego w postaci biegunkowej występuje wzmożona motoryka jelit. W przypadku zaparć ilość skurczów maleje i pasaż jelitowy jest osłabiony.

Dysbioza w IBS

Ogromne znaczenie dla IBS ma mikrobiota jelit, która w zespole jelita drażliwego jest zaburzona zarówno ilościowo, jak i jakościowo. Jedną z przyczyn jest nadmierne stosowanie antybiotyków lub nieodpowiednia dieta. Ma to swoje konsekwencje w postaci rozrostu bakteryjnego, na który osoby z IBS są 4-5 krotnie bardziej narażone. Zaburzona mikrobiota zmienia profil “metaboliczny” w jelitach, gdzie nasilona jest fermentacja cukrów. Oprócz tego dominacja niektórych szczepów odpowiada za osłabienie bariery jelitowej, co wzmaga nieszczelność jelit. Znaczenie mają też infekcje w obrębie jelit, które mogą być wywołane przez patogenne bakterie, wirusy i pasożyty.

Diagnostyka IBS - jak rozpoznać zespół jelita drażliwego?

Po czym poznać zespół jelita drażliwego? Dla diagnostyki zespołu jelita drażliwego istotny jest wywiad, w którym podstawą jest obecność bólu brzucha związanego ze zmiennością wypróżnień. Badania w IBS to m.in. badanie przedmiotowe, które zwykle wolne jest od jakichkolwiek odchyleń. Za wyjątek można uznać wrażliwość odcinka jelita grubego - esicy. 

W IBS nie stwierdza się również objawów alarmowych, którymi są np. obecność krwi w stolcu, niezamierzona utrata wagi ciała, gorączka, niedokrwistość, nieprawidłowości w badaniu brzucha czy zwiększona liczba białych krwinek. Warto również podkreślić, że szczyt zachorowań to 18-39(40) lat. Dlatego też u osób po 40. i 50. roku życia IBS nie jest typową chorobą czynnościową jelit.

Ból brzucha w IBS powinien występować stale lub okresowo i spełniać takie warunki jak:

• powtarzalność
• obecność bólu 6 miesięcy temu lub wcześniej
• występowanie bólu 1 dzień lub więcej w tygodniu przez ostatnie 3 miesiące i wiąże się z nim wypróżnienie / zmiana częstości oddawania stolca / odmienna konsystencja stolca.

Badania jelit, krwi i kału w IBS

W ramach diagnostyki jelita drażliwego przeprowadza się badania krwi żylnej (morfologia) i oznaczenie białka C-reaktywnego oraz OB dla wykluczenia tła infekcyjnego dolegliwości. Oprócz tego IBS jest różnicowany względem celiakii. Dlatego wykonuje się badania na nietolerancję glutenu. Do oznaczeń w ramach diagnostyki IBS względem innych chorób np. nieswoistej choroby zapalnej jelit należy oznaczenie białka jakim jest kalprotektyna (badana w kale). Niekiedy konieczne mogą okazać się kolonoskopia i gastroskopia (szczególnie u pacjentów po 40. i 50 roku życia).

Zależnie od płci i wieku oprócz dodatkowych badań endoskopowych pomocne jest również oznaczenie innych parametrów, takich jak:

• enzymy wątrobowe (ALAT, ASPAT, GGTP),
• markery nowotworowe typowy dla raka jajnika do oznaczenia u kobiet z uporczywym wzdęciem i zaparciem,
• TSH razem z FT3, FT4 - dla oceny tarczycy, w celu wykluczenia nadczynności,
• badanie kału w kierunku bakterii, pasożytów i grzybów.  

Warto również podkreślić, że brak jest typowych markerów mogących potwierdzić, wykluczyć czy sprawdzać postęp leczenia zespołu jelita drażliwego.

Badania i profil diagnostyczny w IBS powinien wykluczać inne choroby jelitowe, układowe i metaboliczne, które częściowo mogą powodować podobne objawy, jak:

• w biegunkowym IBS - nadczynność tarczycy, chorobę Leśniowskiego-Crohna, wrzodziejące zapalenie jelita grubego, mikroskopowe zapalenie jelita, infekcje grzybicze / wirusowe bakteryjne jelit, celiakię, nietolerancje pokarmowe, nowotwory jelit,
• w zaparciowym IBS - endometriozę jelitową, przepuklinę, nowotwory (m.in. trzustki), porfirię.

Leczenie IBS 

Jak leczyć IBS? Warto zacząć od tego, że leczenie IBS jest trudne, żmudne i niekiedy skomplikowane ze względu na postać, jaką może przybierać. Leczenie zespołu jelita drażliwego to przede wszystkim trzy podstawowe punkty jak:

• dieta
• psychoterapia
• leczenie farmakologiczne.  

Czy da się wyleczyć zespół jelita drażliwego? Niestety, IBS to choroba na całe życia. Dostępne jest leczenie i skuteczne metody na walkę z drażliwym jelitem. IBS wymaga odpowiedniej diety, stosowania leków, a ich uzupełnieniem mogą być również suplementy i co ważne probiotyki w połączeniu z prebiotykami. Oprócz tego warto wspomnieć, że osoby chore na IBS mogą zmagać się dodatkowo z nietolerancją laktozy, glutenu, a także są 5-krotnie bardziej predysponowani do SIBO (zespół rozrostu bakteryjnego).

Zespół jelita drażliwego - dieta

Dieta w IBS powinna zawierać ograniczoną ilość sacharydów mogących ulec fermentacji. Chodzi o FODMAP, czyli oligosacharydy, disacharydy i monosacharydy oraz poliole. Czego nie wolno jeść przy IBS? Wskazane jest unikanie takich składników, jak sacharoza, fruktoza, laktoza i sorbitol. Oprócz tego część osób z IBS może odczuć pewną ulgę eliminując z diety gluten, co wynika nie tyle z jego nietolerancji, a nieceliakalnej nadwrażliwości na gluten. Warto wspomnieć, że ogromne znaczenie ma odpowiedni rodzaj błonnika. Chodzi konkretnie o błonnik rozpuszczalny, ponieważ postać nierozpuszczalna obecna w otrębach może zaostrzyć przebieg. Dlatego w IBS zastosowanie znalazła łuska babki jajowatej i płesznik. Leczenie dietetyczne pacjentów z IBS pełni ważną rolę w terapii. Pomaga zapobiegać i łagodzić objawy choroby oraz korzystnie wpływa na jakość życia chorych.

IBS i psychoterapia

Psychoterapia i wsparcie psychologiczne są zależne od zapotrzebowania chorego i jego preferencji co do wyboru tej metody. Czy IBS jest ze stresu? Sytuacje stresowe mogą niejednokrotnie nasilać objawy IBS, jednak warto mieć na uwadze jedną z podstawowych statystyk, że osoby z IBS bardzo często równolegle mierzą się z lękami i depresją, a sama choroba i jej zaostrzenie zależy od czynników psychospołecznych.

Stosowane leki w zespole jelita nadwrażliwego

Jakie jest najlepszy lek na jelito drażliwe? Leczenie farmakologiczne to w głównej mierze łagodzenie objawów, w tym bólu brzucha, zależnie od postaci IBS biegunki i zaparć, a także innych dolegliwości, jak np. wzdęcia. Leki na zespół jelita drażliwego to zróżnicowana grupa produktów. Oprócz tego stosuje się również leki z grupy antydepresantów, które mają znaczenie dla czynności jelit i odczuwanych dolegliwości bólowych. Przykładowo wśród leków przeciwdepresyjnych stosuje się amitryptylinę lub fluoksetynę (działanie mniej udokumentowane niż amitryptyliny i innych Trójpierścieniowych Leków Przeciwdepresyjnych - TLPD). Inna grupa wykorzystywanych w farmakoterapii preparatów to leki rozkurczowe. Typowi przedstawiciele to drotaweryna, hioscyna, mebeweryna, alweryna oraz olejek z mięty pieprzowej. Istotne są również probiotyki w leczeniu IBS, jednak warto wiedzieć, że znaczenie mają konkretne szczepy, które mogą łagodzić biegunkę jak np. Lactobacillus plantarum 299v, Lactobacillus rhamnosus GG czy Bifidobacterium infantis łagodzący wzdęcia. W przypadku fazy zaparciowej w IBS stosuje się makrogole lub laktulozę, a w biegunce loperamid lub rifaksyminę (antybiotyk).

Zespół jelita drażliwego to schorzenie, które dotyczy znacznego grona osób. Zanim dojdzie do postawienia właściwej diagnozy i wykluczenia innych czynnościowych chorób jelit, mija wiele miesięcy, w czasie których pacjent zmaga się z bólem i zaburzeniami wypróżniania.  Stan ten łagodzić mogą dostępne leki bez recepty. Mowa tutaj o środkach na zaparcia, biegunki i probiotykach. Nie mniej jednak ważne są również równowaga psychiczna pacjenta i jego odporność stres.